۴۱۱۱
۰
۱۳۹۲/۱۰/۲۱

نسخه ای نفیس از مثنوی معنوی از شیرازِ سده سیزدهم

پدیدآور: سید محمدحسین حکیم

خلاصه

مثنوی معنوی مولوی از زمان سرایش تاکنون همواره مورد توجه هنرمندان بوده و همین امر باعث شده تا نسخه‏های پرآرایش و نفیس فراوانی از آن بر جای بماند.

مثنوی معنوی مولوی از زمان سرایش تاکنون همواره مورد توجه هنرمندان بوده و همین امر باعث شده تا نسخه‏های پرآرایش و نفیس فراوانی از آن بر جای بماند. یکی از این نفایس دستنویسی است که به شماره 21127 در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نگهداری می‏شود و تمام کارهای کتابت و تذهیب و جلدسازی آن در شیراز سده سیزدهم انجام گرفته و در واقع نمایانگر هنر قاجاری این شهر است. در واقع به قرینه آن که کاتب و صحاف نسخه شیرازی‏اند می‏باید دیگر مراحل فراهم‏سازی نسخه مانند ساخت کاغذ و مرکب را نیز اثر هنرمندان این شهر دانست.

در این جا برای معرفی نسخه، نخست به شرح حال ودیگر آثار محمدابراهیم منعم شیرازی (کاتب نسخه) و آقا لطفعلی صورتگر شیرازی (صحاف آن) اشاره می‏کنیم و سپس مشخصات خود نسخه.

 

محمدابراهیم منعم شیرازی

از زندگی کاتب نسخه یعنی محمدابراهیم بن محمدعلی بیگ منعم شیرازی اطلاع زیادی نداریم. پدرش پیشخدمت حسینعلی میرزا فرمانفرمای فارس بود و بعد از درگذشت پدر و انقلاب امور فرمانفرما، در انزوا روزگار گذراند. منعم روحیه درویشی داشت و «دست ارادت به مرحوم سکوت[1] داده» بود.[2] نستعلیق را خوب می‏نوشت و «معیشت خود را از نگاشتن کتاب می‏داشت»[3] و در خط شاگرد وصال شیرازی بود.[4] بنا بر نوشته میرزا حسن فسایی در محله شاه شیراز می‏زیست و از اعیان آن جا به شمار می‏رفت. [5]

از زمان تولدش اطلاع دقیقی نداریم اما فرصت شیرازی درباره وفات او می‏نویسد: «در سنه 1297 این فقیر در صحن بی بی دختران عبور می‏نمود. وی را دیدم بر سر قبری نشسته، در حالتی که حفّار، آن قبر را حفر می‏کرد. پس از اظهار مهربانی، فرمود این قبر را به جهت خود آماده می‏نمایم و تاریخ فوت خود را یا غفور (1297) دیده‏ام. پس از این مطلب، چند روز دیگر، از جهان فانی به سوی دار باقی رخت برکشید و در آن قبر مزبور مدفون شد».[6]

وی شاعر هم بود اما از سروده‏هایش جز چند قطعه، چیز بیشتری در دست نداریم. [7] همانها هم در ضمن شرح حالش در تذکره‏ها نقل شده وگر نه به احتمال فراوان دیوان اواصلا جمع آوری نشده باشد.[8]

از سوی دیگر هر چند نوشته‏اند منعم زندگی خود را از دریافت «حق الکتابه»[9]می‏گذراند اما اکنون تنها 5 نسخه به خط او می‏شناسیم.[10]

یکی از خصوصیات منعم در کتابت نسخه‏ها، افزودن انجامه منظومی در پایان نسخه‏هایی است که کتابت می‏کرده. همه نسخه‏هایی که به خط او می‏شناسیم این خصوصیت را دارد که من متن انجامه آنها را در ضمن معرفی نسخه‏ها آورده‏ام.

 

1. گلشن راز

نوشته محمود بن امین الدین شبستری (730ق)

موجود در دانشگاه اصفهان، ش 259.

تقدیم شده به مشیرالملک در سال 1285ق.[11]

انجامه:

کاتبه قائله در وصف کتاب مستطاب و اوصاف بلا گزاف جناب جلال