۲۷۳۷
۰
۱۳۹۴/۱۰/۱۹

نظام‌نامه مطبوعات افغانستان در دوره امان الله خان و آزادی مطبوعات

پدیدآور: سعیده سلطانی مقدم[1]

خلاصه

شاه امان¬الله خان پس از اعلام استقلال افغانستان در 28 اسد 1298 خورشیدی برابر با 19 آگوست 1919 میلادی، اولین کار بزرگ و ماندگاری را که انجام داد تدوین قانون اساسی به نام «نظامنامۀ اساسی دولت عِلّیه افغانستان» در سال 1301 هجری خورشیدی بود.

در ابتدا می‌باست به سیر روزنامه نگاری افغانستان بپردازیم و آن را از لحاظ تاریخی بررسی نماییم. شمس النهار اولین نشریه‌ای است که در تاریخ افغانستان منتشر شده است. این نشریه در 1875م منتشر و بعد از مدتی متوقف شده است و برای مدت‌های مدیدی افغانستان از وجود هر گونه نشریه‌ای محروم بوده است. «شمس النهار» نشریه‌ای است که امیر شیر علی خان به تشویق سیدجمال‌الدین اسدآبادی به انتشار آن پرداخت .[2]

درباره اینکه چه کسانی در شمس النهار قلم می‌زدند، از مشخصات نشریه این‌گونه می توان برداشت کرد که مدیریت شمس النهار را فردی به نام میرزا عبدالعلی خان بر عهده داشته و مقالات آن نیز توسط یکی از کاتبان سرشناس دربار به نام عبدالقادر پیشاوری به خط خوش نستعلیق نگاشته می شده است. در میان مطالب شمس النهار ترجمه هایی نیز به چشم می خورند که بر این اساس اولین نسل مترجمان رسمی افغانستان را می توان به دوران امیر شیر علی خان منتسب نمود. این مترجمان به ترجمه برخی مطالب از مجلات خارجی اقدام می‌نمودند و سپس آن را در شمس النهار منتشر می نمودند و بدین ترتیب بسیاری را با تحولات خارج از افغانستان آشنا می‌کردند. روزنامه شمس النهار روزنامه‌ای خبری بود. بسیاری از خبرها را از روزنامه‌های دیگر به خصوص روزنامه‌های هندی و اردو چاپ هند، مانند اخبار راچپونانه، اخبار عالم، اخبار عام لاهور، اخبار انجمن پنجاب، اخبار کوه نور، طلسم حیرت، لوح محفوظ و همچنین سیدالاخبار روزنامه فارسی‌زبان دکن می‌گرفتند و منابع خود در ضمن خبر اشاره می‌کردند. خبرهای داخلی از طریق شبکه اداری ولایات و شاید نمایندگان مستقل روزنامه به شمس النهار می‌رسید. عنوان بیشتر خبرها، به تقلید از روزنامه‌های هند که در ایران نیز کم‌وبیش معمول بود، تشکیل می‌شد. در لابلای خبرهای شمس النهار ترقی‌خواهی و اصلاح‌طلبی گرداننده یا گردانندگان روزنامه به چشم می‌خورد. روزنامه درباره لزوم توجه به صنایع محلی و امنیت و مسائل رفاهی مطالبی دارد.[3]

مطالب روزنامه به ترتیب چاپ عبارتند از مقاله‌های کوتاه خبری، اطلاعیه‌های ضروری و پس از آن خبرهای خارجی. در پایان رویدادهای شهری و خبر شهرستان می‌آمد و برخی از خبرها با بیتی شعر آغاز می‌شد.[4]

انتشار سراج الاخبار

امیر شیرعلی خان تا جایی که برایش مقدور بود از شمس النهار حمایت کرد، اما بعد از به حکومت‌رسیدن  پسرش محمد یعقوب، شمس النهار هم دیگر منتشر نشد. دروانی از خفقان و تصفیه حساب های قومی ونژادی شروع شد. امیر عبدالرحمان خان در اکتبر سال 1901 میلادی درگذشت. ولیعهد او امیر حبیب‌الله خان در کابل به قدرت رسید. خوشبختانه حبیب‌الله خان نسبت به فرهنگ بی‌توجه نبود.

دوران حکومت او را  می‌توان دوران شکل‌گیری مطبوعات نوین در افغانستان نامید و دلیل اصلی آن انتشار نخستین نشریۀ مدرن و نوین تاریخ افغانستان یعنی «سراج ال