۲۹۵۲
۰
۱۳۹۶/۰۷/۲۳

الغدیر به مثابه منبعی برای تاریخ تشیع

پدیدآور: رسول جعفریان

خلاصه

پژوهش در باره تاریخ شیعه، در یک نگاه، به دو سبک وجود داشته و دارد. سبک سنتی و در واقع متون قدیمی که به نوعی می شود عنوان تاریخ تشیع به آنها داد، دیگری سبک جدید که تحت تأثیر تاریخ نگاری مدرن پدید آمده است.


پژوهش در باره تاریخ شیعه، در یک نگاه، به دو سبک وجود داشته و دارد. سبک سنتی و در واقع متون قدیمی که به نوعی می شود عنوان تاریخ تشیع به آنها داد، دیگری سبک جدید که تحت تأثیر تاریخ نگاری مدرن پدید آمده است.
در سبک قدیمی، از رجال کشی و رجال نجاشی می توان به عنوان نخستین آثاری که در تاریخ تشیع است یاد کرد. رجال کشی، یک متن زنده، دقیق، و پویا در باره تاریخ تشیع است، اثری که بدون آن نمی توان تاریخ صدر اول را نوشت. شرح حال بسیاری از رجال برجسته شیعی در سه قرن اول هجری در این اثر درج شده و به بسیاری از زاویای پنهان زندگی شیعیان و مواضع آنان در قبال مسائل مختلف، در این کتاب، پرداخته شده است. البته که در آثاری مانند الغیبه طوسی و نظایر آن هم مواد فراوانی در باره تاریخ تشیع هست، اما آن آثار ارتباط دورتری با مفهومی از تاریخ تشیع به معنای تاریخ نگارانه دارد.
رجال نجاشی، و به تبع آن، فهرست طوسی هم در شمار آثار مهم در تاریخ تشیع هستند. کافی است مقدمه چند سطری رجال نجاشی خوانده شود، تا روشن گردد که این اثر دقیقا با هدف تاریخ نگاری فرهنگی و کتابی برای شیعه نوشته شده است. محتوای آن هم در جای جای، حاوی داده های مهمی در حوزه تاریخ تشیع بویژه بخش فرهنگی و علمی آن است.
از این دو اثر که بگذریم، بخش قابل توجهی از تاریخ تشیع، در کتاب نقض عبدالجلیل رازی است. امروزه هیچ کس نمی تواند تاریخ شیعه در قرن پنجم و ششم را بدون عبارات زیبا و مستوفای این کتاب در باره تاریخ تشیع در بلاد مختلف بنگارد.
بدون شک، این اثر، یعنی کتاب نقض پایه و اساس نگاهی است که در اواخر قرن دهم و اوائل قرن یازدهم، قاضی نورالله شوشتری در باره تاریخ تشیع به سبک سنتی در قالب مجالس المومنین انجام داد. کتاب مجالس، در میان آثار سنتی، نخستین اثر منظم و دقیق در باره تاریخ تشیع است.
میان کتاب نقض که در قرن ششم بوده، و قرن یازدهم هجری که اثری چون مجالس المومنین پدید آمده، اثر درخوری در حوزه رجال شیعه که بتوان از آن به عنوان نگاهی به تاریخ تشیع داشت، نوشته نشده است. در واقع اطلاعات ما از این قرون، در باره وضع شیعه چندان گسترده نیست و در اینجا به خصوص منظورمان این است که اثری مانند نجاشی یا نقض یا مجالس در اختیار ما نیست.البته در لابلای یادداشت های مختلف عماد طبری در اواخر قرن هفتم، مجموعه ای از مطالب پراکنده را در باره تاریخ تشیع یافت، مطالبی که بنده آنها را در مقدمه اثری از وی تحت عنوان فضائل اهل بیت رسول (ص) آورده ام. این مطلب در جای جای کتابهایی چون کامل بهایی، تحفه الابرار و آثار دیگر  او در باره وضعیت شیعه در این دوره پراکنده است.
اما از حق نباید گذشت که قاضی نورالله، در م