۷۸۹
۰
۱۳۹۹/۰۲/۲۴

حلقه ای از مورخان اخبار خاندان آل ابی طالب

پدیدآور: رسول جعفریان

خلاصه

در این مقاله کوتاه، شرحی از یک حلقه علمی ـ تاریخی برای حفظ و روایت و تجمیع روایات تاریخی مربوط به آل ابی طالب بدست داده ام. سه تن از برجستگان این حلقه تاریخی ـ روایی، عبارتند از: علی بن محمد نوفلی، مورخ بسیار برجسته احمد بن عبیدالله بن عمار ثقفی، و مورخ بسیار مشهور ابوالفرج اصفهانی با کتاب مهمش مقاتل الطالبیین.

از یک زاویه، تاریخ اسلام، تاریخ چندین خاندان مهم است، و بدون شک اگر این طور نگاه شود، یکی از برجسته ترین آنها، خاندان آل ابی طالب و به طور خاص، آل علی است که برجستگی ویژه ای در تحولات صدر اسلام و ادوار بعدی دارند. دلبستگان به این خاندان بویژه دلباختگان شخص امام علی بن ابی طالب علیه الصلاة و السلام، بسیار فراوانند، کسانی که در برخی از مراحل تاریخ، تمام زندگی خویش را وقف ثبت لحظات تاریخ حیات امام علی و خاندان او کرده اند. عالمانی هستندکه عمری به گردآوری فضائل اهل بیت مشغول شدند. برخی هم مانند حجر بن عدی یا میثم تمار، جانشان را بر سر این گذاشتند که حاضر نشدند، لحظه ای از امام علی، بیزاری بجویند.

در این میان، حلقه ای از مورخان هست که در قرن سوم، کارش، گردآوری اخبار مربوط به آل ابی طالب بود. این کار آن زمان که اوج تسلط عباسیان بود، کار دشواری بود، اما این حلقه، در این زمینه، تلاشی شایسته اند و بسیاری از اخبار را نگاه داشتند. روزگاری که بیشتر فرزندان امام علی، در شهرهای مختلف آواره بودند، و برخی در جریان قیام های مختلف، سرکوب شده و کشته شدند، اینان به کار گردآوری اخبار آنها می پرداختند، اخباری که می توانست سبب تقویت جنبش علویان شود. حتی شاخه ای از علویان، که همانا امامان شیعه بودند، به رغم فاصله گرفتن با سیاست، همچنان زیر فشار و کنترل شدید و انزوا و حبس خانگی بودند.

در این شرایط، حفظ و روایت و احیای بخش قابل توجهی از اخبار خاندان امام علی (ع) مدیون فعالیت چند تن از مورخان بنام قرن سوم  هجری است.

بیشتر ما، کتاب ابوالفرج اصفهانی اموی شیعی زیدی را با کتابش «مقاتل الطالبیین» می شناسیم که در آن اخبار آل ابی طالب بویژه آل علی را گردآورده است. در حالی که او در این بخش، متکی به نسلی از مورخان پیش از خود است که مهم ترین و بزرگترین آنها مورخ بز رگ شیعی ابوالعباس احمد بن عبیدالله بن محمد بن عمار ثفقی کاتب ، درگذشته 314 (تاریخ بغداد 4: 252) است.

ابن عمار ثقفی کتابی با نام « المبیضه فی اخبار آل ابی طالب» داشته است که اساس کتاب ابوالفرج یعنی مقاتل الطالبیین است. مبیضه اشاره خاص به شورش علویان ـ با رهبری ابوالسرایا ـ  در حوالی سال 200 دارد (اخبار مکه ازرقی، 1/248، ، 263، تاریخ الموصل: 1/583)، و می دانیم که رنگ سفید، رنگ علویان در قیامهایشان بود. اطلاق قیام مبیضه در یک نقل، حتی به قیام نفس زکیه و برادرش ابراهیم هم شده است (طبقات: 6/340، انساب ا