۴۲۳
۰
۱۳۹۹/۰۳/۰۹

ایران و قفقاز جنوبی: از سیاست تا فرهنگ دینی

پدیدآور: رسول جعفریان

خلاصه

قفقاز این سرزمین سبز و زیبا را، به شمالی و جنوبی، و نیز شرقی وغربی تقسیم می کنند. سرنوشت منطقه «جنوب شرقی» آن، جایی که روزگاری اران نامیده می شد، با ایران پیوند خورده و از روزگار هخامنشیان تا عصر اخیر، میانشان روابط بسیار نزدیکی بوده است. مسائل نظامی، و سیاسی، اهمیت زیادی داشته، اما فرهنگ هم، بویژه فرهنگ دینی، تحت سایه آنها، به آرامی کار خود را می کرده است. این مقاله مروری و نگاهی کلی است بر مناسبت میان ایران و منطقه جنوب شرقی آن، از دربند تا گرجستان و ایروان و از آنجا تا قره باغ و اردباد.

 

در باره قفقاز

قفقاز منطقه ای به مساحت ۵۲۰ هزار کیلومتر مربع است که بین دریای سیاه و دریای خزر واقع است.  از سمت جنوب به مرزهای ایران و ترکیه محدود می‌شود و سمت شمال آن نیز در در درون مرزهای روسیه جای گرفته است. در حال حاضر این منطقه به دو بخش قفقاز شمالی شامل جمهوری های خودگردان داغستان، چچن، اینگوش، اوستیای شمالی ـ آلانیا، کارباردینو ـ بالکاریا (قبارطه ـ بلغار)، قره چای ـ چرکس، آدیغیه و سرزمین (خطه) استاوروپول و سرزمین (خطه) کراسنودار (بنگرید به رساله دکتری: قفقاز و گسترش اسلام در آن تا قرن سوم، خسروی، تورج خسروی، دانشگاه تهران، ص 24).) و قفقاز جنوبی (سه کشور آذربایجان، گرجستان و ارمنستان) تقسیم می‌گردد که در زبان روسی ماوراء قفقاز خوانده می شود. هر دو سوی  قفقاز شمالی و جنوبی دارای تاریخ پر تکاپویی بوده و برای سده‌های طولانی محل برخورد و نزاع دولت‌های ایران، رم (و بیزانس بعدی)، خزرها، روسیه و عثمانی بوده است و در اوایل قرن نوزدهم میلادی بعد از جنگهای طولانی و شکست ایران و عثمانی همه این منطقه به استیلای روسیه گردن نهاد، گرچه استقرار نظام روسی در ان به ویژه در قفقاز شمالی با چالش های جدی روبرو بود و دهه های متمادی روسها را به خود مشغول کرده بود.

 برای این منطقه، تواریخ زیادی در زبانهای محلی و نیز آگاهی هایی در تواریخ دوره اسلامی و ایرانی هست. از نظر بحث ما، باید آن را به دو دوره پیش از عصر صفوی و پس از آن، تقسیم کرد، هرچند موقعیت سیاسی آن، زمینه ای نوعی فعالیت های سیاسی ـ نظامی مشابهی را در تاریخ چند هزار ساله آن در قالب «یک منطقه بین چند قدرت» رقم زده است.

علاوه بر کتابهای مرجع یونانی، بیشترین اطلاعات درباره تحولات این منطقه در کتابهای مسالک و ممالک و منابع چند قرن اول هجری امده است و بعدها پژوهشگری چون ولادیمیر مینورسکی با استفاده از این منابع،  چند مقاله و دو کتاب ذی‌قیمت درباره تاریخ بخش اسلامی قفقاز به رشته تحریر درآورد: ۱.  تاریخ شروان و دربند (ترجمه محسن خادم، ویراسته عبدالحسین آذرنگ، تهران، 1375ش) . ۲.  پژوهشهایی در تاریخ قفقاز (ت‍رج‍م‍ه‌ م‍ح‍س‍ن‌ خ‍ادم‌، ب‍ن‍ی‍اد دای‍ره‌ال‍م‍ع‍ارف‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۷۵ش.) در قیاس با آسیای مرکزی و آسیای صغیر تاریخنگاری فارسی در این منطقه چندان ساری و جاری نبوده است و به دلیل جمعیت قابل توجه ارامنه و گرجی‌ها بیشتر آثار به زبانهای گرجی و ارمنی تالیف شده است. با این وجود متن کهنی نوشته مسعودبن نامدار از قرن پنجم هجری با نام تاریخ اران به عربی در دست است که مینورسکی و کلود کاهن آن را بازخوانی و منتشر کردند (این متن توسط دوست ما جناب دکتر گودرز رشتیانی به همراه چند متن دیگر در باره تاریخنگاری محلی قفقاز در دست انتشار است):

 (Vladimir Minorsky and Claude Cahen, “Le recueil transcaucasien de Mas'ūd b. Nāmdār (debut du VIe/XIIe siècle)', Journal Asiatique, 237 (1949), 93–142).

چند متن هم با عنوان تاریخ محلی دربند و تاریخ و احوالات اهالی داغستان در آرشیوهای روسیه و گرجستان نیز در دست است که نمونه های کم نظیری از تاریخنگاری به زبان فارسی این منطقه هستند.  با این حال، آثار پراکنده دیگری هم در این زمینه وجود دارد که هر کدام، سویه ای از بحث های تاریخی، قومی، سیاسی و اقتصادی، و نیز دینی و مذهبی این ناحیه را هدف گرفته است.

تا آنجا که به اسامی تاریخی مذکور در منابع دوره اسلامی مربوط می شود، ما بیشتر با نواحی مختلفی که در قفقاز جنوبی است، سروکار داریم. بخش مهمی از این منطقه را اران می نامند، جایی که از قرون نخستین اسلامی، به گفته اصخطری شامل شهرهای بردعه، دربند، تفلیس، بیلقان، وَرثان، بَردیج، بَرزنج شماخی، شروان، آبخاز، شابران، قبله، شکی، جَنزَه(گنجه)، شَمکور، خُنان و قلعه می شده است. بخش دیگری از این ناحیه، باز به گفته اصطخری در قرن چهارم، شهرهای ارمن است که عبارتند از: دبیل، دارالاماره ارمنستان، نشوی، برکَری، خلاط، منازگرد، بِدلیس، قالیقلا، اَرزن، میافارقین، آمد و سَراج. (خسروی، همان، ص 32)، مناطقی که به نام هایی چون اران، شروان، دربند و مانند اینها شناخته می شود. این منابع درباره قفقاز شمالی هم اطلاعاتی به دست می‌دهند و از بلاد السریر (اوارستان)، لکزیه، داغستان،  چچن، آلانیه زیاد نام می‌برند.

در باره حدود جغرافیایی این شهرها، ارتباط آنها با آذربایجان و نیز درباره دولت های محلی که در طول قرنهای متمادی تا آغاز تشکیل دولت صفوی در این نواحی حکومت می کردند به ویژه دولت دیرپای شروانشاهان که توسط شاه تهماسب اول برافتاد، اطلاعات فراوانی در منابع آمده است.

از نظر تاریخی تردیدی نیست که تا اوائل قرن بیستم، نام آذربایجان، ویژه سرزمینی است که در جنوب ارس بوده و به واقع، همان است که در ایران، آذربایجان خوانده می شود. نیز شکی نیست که درگیرودار انقلاب کمونیستی و آشفتگی های سیاسی در آن نواحی، و دقیقا از سال 1918 میلادی این نام به عمد و توسط اعضای حزب مساوات، به سرزمینی در شمال روس ارس اطلاق شد، که نام تاریخی آن ارّان و شروان بود و در متون دوره باستان و اوایل اسلامی به  آلبانیا و بعدها ارًان خوانده می شد(البته هیچ ارتباطی به آلبانی اروپا ندارد). به نقل مرحوم عنایت‌الله رضا، آلبانی، به قفقاز شرقی اطلاق می شده و هیچ گاه آذربایجان نام آن نبوده است. (بنگرید: آذربایجان و اران (آلبانیای قفقاز)، عنایت الله رضا، تهران، انتشارات ایران زمین، 1360).

با تسلط کمونیستها بر گرجستان، ارمنستان و آذربایجان، در سال ۱۹۲۱م.  این وضعیت به دلیل رقابت سیاسی با ایران و منطقه زیر ارس ادامه یافت و از نام آذربایجان با اصرار بیشتری استفاده شد که تا به امروز ادامه دارد. بعدها هم در جریان تشکیل فرقه جمهوری آذربایجان توسط پیشه‌وری معلوم شد، این نامگذری اهداف توسعه طلبی به دنبال داشته است. ابتدا شماری از چپ های روشنفکر آذربایجان در حزب مساوات، آن را به این نام نامیدند تا از میراث تاریخی نام مزبور استفاده کنند، و اما اندک زمانی بعد، حزب کمونیست روسیه، آنها را حذف کرده و آذربایجان را ضمیمه شوروری کرد. در سالهای بعد و تا به امروز نیز تلاشهای گسترده‌ای برای مقابله با میراث ایرانی ـ اسلامی در جریان است که بخشی از آنها و البته در مواردی با نگاه ارمنی مورد نقد قرار گرفته است (بنگرید: برخورد تواریخ در جنوب قفقاز، روبن گالیچین، ترجمه پروین دانشور، تهران، ثالث، 1394) صص 27 ـ 30 و منابع همانجا). این در حالی است که تواریخ نشان می دهند که پیش از آن چنین نامی برای آن نواحی مطرح نبوده، و به جای آن، نام شهرهایی را در این منطقه بزرگ در میان نخجوان، باکو یا بادکوبه، تا گرجستان و ارمنستان در منابع مشاهده می کنیم که پیوسته در کتابهای تاریخی آمده است.

در حال حاضر، نزاع های قومی در این منطقه، بین همه اقوام فراوان است، و هر کدام برای احیای قومیت خود به دست کاری در تاریخ و جغرافیا مشغول هستند. منازعات ارمنستان با گرجستان و نیز آنچه امروز کشور جمهوری آذربایجان خوانده می شود، از این دست است. اما واقعیت فرهنگی منطقه که چند قومیتی و چند دینی است، در صفحات تاریخ ضبط شده و حفظ میراث واقعی هر قوم و آیینی، راهی است که یک مورخ واقع بین باید دنبال کند.

دو نکته مهم در باره شناخت منطقه قفقاز اهمیت دارد:

نخست کوهستانی بودن آن و در ضمن بخش بخش بودن جغرافیایی به طوری که میان هر منطقه، با مناطق دیگر، گذرگاههای سخت وجود دارد و همین موانع جغرافیاای باعث پیدایش زبانها و فرهنگهای مختلف شده است. از جمله تنها در داغستان بیش از بیست گونه زبانی متفاوت دیده می‌شود. این منطقه پوشیده از کوهها و قله هایی با ارتفاعات مختلف، دریاچه های کوچک و رودهایی که برخی به دریای سیاه، و شماری به دریای خزر می ریزد.

دوم، حضور اقوام مختلف از دیر باز تاکنون است که در کنار عوامل جغرافیایی مانع مهمی برای ایجاد یک دولت واحد در آن شده است. این ادعای درستی است که گفته اند «در هیچ سرزمینی از دنیا کسی نمی تواند مانند قفقاز با مخلوطی از انواع نژادها، تیره ها و قوم های انسانی برخورد کند. عربها آنجا را کوه زبانها می نامند».(سفرنامه قفقاز و ایران، ارنست اورسل، ترجمه علی اصغر سعیدی، تهران، 1376،  ص 17). جالب است بدانیم که این تنوع قومی که نوعی تنوع دینی را هم پدید آورده، یکی از آثارش، ترکیب ادیان مختلف در این ناحیه با یکدیگر است، به طوری که بسیاری از مسلمانان این نواحی، آدابی از مسیحیت را پذیرفته اند(گزارشی از تنوع قومی این ناحیه را بنگرید در: سفرنامه قفقاز و ایران، ص 18 ـ 24).

در یک نگاه کلی می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که قفقاز شمالی از نظر قومی همچنان ثبات خود را تداوم داده و فقط بخشهایی مهمی از ان ار قرن هیجدهم به بعد به اسلام گرویده‌اند.  بخش ارمنی و گرجی قفقاز جنوبی نیز هویت باثباتی داشته است و منطقه اران و شروان نیز در هزار سال گذشته دچار تغییر زبانی شده و ترک زبان شده اند. 

 بنابراین در طول تاریخ، امپراتوری های همسایه، همیشه چشم آن داشته اند تا نفوذی در این ناحیه یا بخش هایی از آن داشته و از مواهب سیاسی و اقتصادی آن بهره مند شود. در واقع این دیار برای چندین دولت حکم حیاط خلوت را داشت. منطقه مزبور، در گذشته دور، میان امپراتوری ایران، و روم، و در دوره اخیر روسیه تزاری قرار گرفته است، به طوری که هر کدام اینها، در مقاطعی از تاریخ، بر بخشی از آن یا همه آن تسلط یافتند. اغلب دولت های مسلط، از منازعات قومی و دینی موجود در این منطقه برای تسلط بر آن استفاده می کردند. اقدامات نظامی آنان، گاه با موفقیت همراه بوده و اما اغلب، دولت های محلی و ملوک الطوایف این ناحیه را در اختیار خود داشته و حتی با وجود فتح آن توسط دیگران، با پرداخت باج و خراج، به مقدار زیادی مذهب و فرهنگ و زبان و هویت خود را حفظ می کرده اند.

اخبار حضور هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان در این ناحیه، به تفصیل در منابع یونانی و محلی آمده است. در یکی از آخرین دوره ها، ساسانیان نیز با رومیان بر سر تسلط بر این ناحیه رقابت داشتند و اغلب، و طبق یک سنت مرسوم، توانستند بخش شرقی این ناحیه را زیر سلطه خود درآورده وآیین زردشتی و رسوم ساسانی را در آن بسط بدهند که تا به امروز آثار آن برجای مانده است. در دربند نامه آمده است « و هر پادشاهی که در ولایت فارس به ظهور می­آمد عمارت­های عالی­مکان درین سرحدات تعمیر و احداث می­نمودند تا آنکه خورشید ذات جهان آرای نوشیروان عادل فرزند دلبند قبادشاه، از افق سروری طلوع کرده و بر مسند ولایت­عهد تکیه و افسر سروری را بر سر زدند عزیمت به تعمیر و ترتیب قلاع فراوان و سرحدات بی­پایان الی حد ولایت روم کردند و ... بعضی از خرابۀ این سد را تعمیر نموده». این متن اشاراتی که در زمان ساسانیان، قدرت آنان به آسانی تا دربند یا همان باب الابواب با باب البواب بوده است. (دربندنامه، بازنویسی آقای گودرز رشتیانی از روی نسخه: B696 انستیتوی نسخ خطی شرقی سنت پترزبورگ، آکادمی علوم روسیه، با تشکر از آقای رشتیانی).

آمدن اسلام به قفقاز جنوبی

پس از آمدن مسلمانان به ناحیه آذربایجان، و به اعتبار آن که جای دولت ساسانی را گرفته بودند، پیشروی خود را به سمت ناحیه قفقاز جنوبی ادامه دادند. آنان در دوره خلافت عثمان، توانستند، بخش های وسیعی از قفقاز را تحت سلطه خود درآورند. اخبار این نبردها را در فتوح البلدان و طبری می توان دنبال کرد. مردمان مسلمان این ناحیت، بعدها با افتخار از آن نبردها برای توسعه اسلام در این نواحی یاد کرده و حتی در قصه ها از لشکری هم که خود حضرت رسول فرستاده بود، و حدیثی که در فضیلت دربند از ایشان نقل شده بود، یاد می کردند. (دربندنامه، نسخه پیشگفته) سیری از تحولات بعدی هم در همین متن آمده است.

از نکات جالب در آن دیار، قبری منسوب به قیس بن سعد بن عباده در نزدیکی تفلیس است. سال 1395 که نویسنده این سطور به تفلیس رفتم، این چند سطر را در باره این مزار واساس احتمالی آن نوشتم: «عصر سه شنبه رایزن ما به محل موسسه آمد. ایشان گفت قبر قیس بن سعد در محله ای دور در مارنوئیلی واقع است. یعنی نیم ساعت راه خاکی باید رفت. جستجویی در منابع کردم. برخی از منابع نوشته اند که در مدینه درگذشته است. اما منابع دیگری از جمله تهذیب التهذیب (جلد 8 ص 396) از ابن حبان نقل کرده است که در سال 58 از دست معاویه گریخته به تفلیس آمده و آنجا درگذشته است. زرکلی هم در اعلام (ج 6 ص 56) شرح حال وی را آورده و همین را گفته است. رئیس مجمع اهل بیت (ع) گرجستان شیخ راسم محمداف هم آمد. او گفت در بچگی ما را به زیارت آنجا می بردند و می گفتند نماینده حضرت علی بوده و اسمش سلطان قیس بوده است».

با این حال باید گفت، به رغم تسط نظامی و سیاسی، تا چندین قرن پس از آن هم، نتوانستند تسلط دینی کاملی بر این ناحیه پیدا کنند.

در این میان، ساکنان مناطق قفقاز جنوبی، آن مقدار که به سرزمین های جنوبی در آذربایجان نزدیک می شد، تا حدودی تحت تأثیر آیین اسلام  قرار گرفتند که از ناحیه آذربایجان به شمال این منطقه در اران و ارمنستان و در کل قفقاز می رسید.

طی قرون بعدی، اسلام از ناحیه سلجوقیان روم، که نواحی زیادی از بخش شرقی دولت روم مستقر در قسطنطنیه را در اختیار خود داشتند، و نیز دولت های محلی مسلمان آن نواحی و تا دوره عثمانی هم، از ناحیه غرب بر این منطقه فشار می آورد.

در واقع، اسلام سنی، از طریق دولت عثمانی، از باتومی و نواحی شمالی تر آن در سواحل دریای سیاه تا سوخومی، بیش از همه با ابزار تصوف نقشبندی و قادری، وارد مناطق قفقاز شمالی شده و اسلام را در آن نواحی منتشر کردند. و اما در قفقاز جنوبی و بویژه شرق، آن اسلام شیعی، از دوره صفوی نفوذ یافت و تا دربند پیش رفت. نه اسلام سنی و نه شیعی، در قفقاز جنوبی، تسلط کاملی بدست نیاورند، و دلیل آن هم نفوذ نیرومند مسیحیت و مقاومت اهالی برای تغییر آیین بود، این در حالی بود که در قفقاز شمالی، اقوام بدوی و غالبا بر آیین شمنی قدیم زندگی می کردند و به آسان تر تغییر آیین دادند.

در منطقه مورد بحث ما، جدای از مهاجران آذری و فارسی زبان که در طول چند قرن استقرار یافتند، شماری از محلی ها نیز اسلام را پذیرفتند، و اما عمده اقوام محلی این بخش، یعنی دو گروه ارمنی و گرجی و بسیاری از اقوام دیگر، تلاش داشتند تا باورهای دینی خود را حفظ کنند. چنان که گذشت، نفوذ ایرانیان در این نواحی به پیش از دوره صفوی باز می گردد  (در باره روابط ایران و گرجستان بنگرید: مناسبات ایران و گرجستان از آغاز تا عصر صفوی، علی اکبر کجباف، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، شماره 29)، اما در دوره صفوی، به شکل سازمان یافته تر این تسلط توسعه و ادامه یافت.

iTITZ1590706058.png

 

صفویان در قفقاز

اندک زمانی پیش از روی کار آمدن دولت صفوی، بخش مهمی از آسیای صغیر (شرق ترکیه فعلی)، تا بغداد و آذربایجان، و حتی مناطق مرکزی ایران، زیر سلطه دولت آق قویونلو بود که به عنوان دولت ترکمانان شناخته می شود. همزمان، دولت شروانشاهان در شهر شماخی حکومت داشت و گستره قدرت آن بخش زیادی از شرقفقاز و حتی بخشهایی از قفقاز شمالی را در بر می‌گرفت. این زمان، مسلمانان این ناحیه، در کنار مسیحیان زندگی می کردند و عمدتا سنی مذهب بودند. با این حال، طی یکی و دو قرن، تسنن این نواحی، با تمایلات شیعی ترکیب شد. به علاوه، افکار شیعی افراطی هم از ناحیه استرآباد و توسط شماری از پیروان مذهب حروفیه که شیعیان غالی بودند، از قرن نهم هجری به بعد در این منطقه گسترش یافته بود.

از زمانی که مریدان خانقاه شیخ  صفی، در زمان خواجه علی و سپس شیخ جنید در اواخر قرن نهم هجری، رو به فزونی نهاد، محیط اردبیل برآنان تنگ شد، زیرا جهانشاه مایل به اقامت آنان در آن ناحیه نبود. در یک مرحله شیخ جنید، با مریدانش، به سمت حلب رفت، اما از آنجا برگشت و باز نتوانست در اردبیل بماند. در مرحله بعد تحت عنوان «غزای با کفار» همراه مریدانش راهی طرابوزان شدند و پس از آن به سمت شروان رفتند. نخستین جنگ جدی آنان در این ناحیه در حوالی سال 860 با شروانشاهیان به امیری خلیل الله بن شیخ ابراهیم بود که به دستگیری و کشته شدن شیخ جنید منجر شد. (خلاصه التواریخ، به کوشش احسان اشراقی، تهران دانشگاه، 1/36).

در مرحله بعد، شیخ حیدر، در سال 893 دست به حمله به این ناحیه زد که این بار هم، همکاری شروانشاهان با یعقوب میرزا، و وقوع جنگ در تبرسران (جنوب داغستان کنونی) سبب شکست و کشته شدن او شد. (همان: 1/37 ـ 39). این نشان می داد که صفویان از پیش از آن که حتی دولتی مستقر داشته باشند، به فکر نفوذ در این ناحیه بوده اند.

سالها پس از آن، وقتی شاه اسماعیل در سال 906 دولت صفوی را در تبریز بنیاد گذاشت، انگیزه اش برای گرفتن انتقام خون پدر و جدش، و در واقع، ادامه سیاست نفوذ در شمال، اصل اساسی برای دولت او بود. روشن بود، دولت صفوی که از آغاز سیاست خود را بر ترویج مذهب شیعه گذاشته، در این نبردها نیز به این مسأله توجه خواهد کرد، هرچند زمان زیادی نیاز بود تا در این خصوص زمینه‌سازی شده و سیاست های جدی در پیش گرفته شد.

نخستین تصمیم شاه اسماعیل جوان حمله به شروان بود. او گفت که این کار را به الهام ارواح طیبه امامان انجام می دهد. در خلاصه التواریخ آمده است: «پادشاه دين پناه امراى دولت خواه را طلب كرده فرمود كه ... مناسب آنست كه اول به جانب شروان رفته دست اختيار شروانشاه را به تيغ بى‌دريغ كوتاه سازى و اتباع ذوى الاقتدار او را از تخت عزت برتخته ذلت اندازى». (خلاصه: 1/56). در جریان همین لشکر کشی پیش از تصرف شروان، سپاهی را نیز به فرماندهی خلفا بیک «به طرف گرجستان» فرستاد «تا به شمشیر آبدار آن دیار را از لوث وجود کفار پاک گرداند». او هم رفت و با «غنایم موفور و اموال نامحصور» بازگشت (خلاصه 1/56). بعد از آن هم، خودش عازم شروان شد. او در حالی که سپاهش هفت هزار نفر بود، برای لشکر 24 هزار نفری شروانشاه ایستادگی کرد و او را شکست داد. این واقعه، در سال 906 رخ داد.

اقدام بعدی رفتن به سمت باکو و فتح آن بود. مردم به سادگی تسلیم شدند و شاه اسماعیل هم مانع از تعدی به آنها شد. (خلاصه: 1/61، 650). بدین ترتیب، شاه اسماعیل پیش از آن که آذربایجان را در تصرف آورد، منطقه ارّان و به عبارتی قفقاز جنوبی را به تصرف خود در آورد. او سپس به سراغ امیرزاده الوند رفت و در سال 907 او را شکست داد. این زمان بود که شاه اسماعیل به تبریز رفت و تاجگزاری کرد: «روز جمعه امر کردند که خطیب آن شهر خطبه ائمه اثنا عشر خوانده، کلمه طیبه «اشهد أن علیا ولی الله» و جمله «حی علی خیر العمل» به اذان ضم نماید». (خلاصه: 1/73)

اینها نخستین اخباری است که از آغازین روزهای تشکیل دولت صفوی، در باره رفتن به سمت اران وشروان و گرجستان در منابع تاریخی آمده است. شاه اسماعیل در پی تأسیس دولتی بود تا تمامی ایران را از هرات تا ارزنجان، و از دربند قفقاز تا جنوب ایران را در برگیرد، اما نقطه ثقل او، پس از فتح آذربایجان، مرکز ایران، و خراسان بود. وی سال 912 و 913 بار دیگر عزم آذربایجان کرد تا بقایای دولت های محلی این نواحی را تا کردستان براندازد و حکومت صفوی را در این نواحی مستقر کند. او در سال 915 مجددا  به شروان، باکو و شابران رفت تا اطمینان حاصل کند که این نواحی، همچنان زیر سلطه دولت صفوی قرار دارد. (خلاصه: 1/97).

جنگ چالدران با سلطان سلیم، راه شاه اسماعیل را در سمت غرب، سد کرد، اما تسلط عثمانی ها بر آن نواحی، تا مدتها طول کشید. بنابر این دولت صفوی، همچنان مناطق مفتوحه خود در عراق عرب و ارّان را حفظ کرد. در سال 927 الوند خان حاکم گرجستان خواست از زیر سلطه صفویان خارج شود که شاه اسماعیل به آن ناحیه لشکر کشید. شاه اسماعیل آخرین سال حیات خود  930 هم بار دیگر برای قشلاق در نخجوان بود و از آنجا به سمت شکی رفت. این زمان شیخ شاه حاکم شروان بود که خدمت شاه اسماعیل رسید و دوباره به مقر خویش بازگشت (خلاصه: 1/153).

شاه اسماعیل در 19 رجب سال 930 درگذشت در حالی که میراث بزرگی را در اختیار فرزند ده ساله اش طهماسب قرار داد. طهماسب طی سالیان دراز در بخش روم یا همان غرب آذربایجان و نیز خراسان به نبرد با دشمنان صفوی مشغول بود، تا این که سلطان سلیمان عثمانی به محدوده حکومت او حمله کرده از وان تا بغداد را تصرف کرد. 

این نبردها در تمام دوره اسماعیل و پس از آن طهماسب ادامه داشت و به ویژه با برانداختن خاندان شروانشاهان توسط طهماسب در سال 945 موقعیت صفویان در قفقاز شرقی تثبیت شد. قفقاز غربی که خط حايل آن با قفقاز شرقی از کوه‌های سورامی در وسط گرجستان عبور می کند به تسلط عثمانی رسید و بعدا طبق عهدنامه آماسیه (962 ق/ 1555م) به رسمیت رسید، تقسیم قلمرویی که در دوره ساسانی با بیزانس توافق شده بود.

شاه طهماسب، در سال 947 عازم گرجستان شد. این حملات، ضمن نگاه داشتن نفوذ در این منطقه، به اسم اسلام و گرفتن باج و خراج بود: از هیبت غازیان غضنفر صولت هراس تمام بر گبران ناتمام مستولی گشته، قلعه را تسلیم نمودند. هر که به تلقین کلمه طیبه لا اله الا الله و محمد رسول الله و علی ولی الله موفق گشت، امان یافت، و هر کس که از کمال جهل و ضلالت ابا نمود، خرمن هستی به باد فنا داد» (خلاصه: 1/294).سال پس از آن نیز برخی از امرای صفوی، نبردهایی در باکو و اطراف آن داشتند.

از این زمان به بعد، تحولی در مناسبات سیاسی و نظامی منطقه گرجستان و اطراف آن پیش آمد. چنان که در آغاز اشاره کردیم، ناحیه قفقاز، همیشه میان دولت هایی که از جنوب و غرب به دنبال تصرف و تسلط بر آن بودند، دست بدست می شد. طی این سالها، دولت های ترکمانی از بین رفته بود و صفویان، تنها قدرت مطرح بودند که با اقوام محلی در داخل ایران درگیر بودند. اما از این زمان، پای عثمانی ها به این ناحیه باز شد. امری که از تبعات آمدن سلطان سلیمان عثمانی به شرق بود. نخستین نبرد میان گرجی ها و عثمانی ها در سال 950 میان حاکمان عثمانی مستقر در ارضروم با گرجی ها روی داد. عثمانی ها که در مرحله نخست شکست خورده بودند، فشار خود را بیشتر کردند و گرجیان را شکست دادند (خلاصه: 1/301). زین پس نه فقط در آذربایجان، بلکه در قفقاز نیز دو دولت صفوی و عثمانی رقیب یکدیگر شدند و  به تلاش برای نفوذ در این منطقه کوشیدند. طبعا، در بخش هایی که عثمانی ها بودند، مهاجران ترک و مسلمان سنی، و در ناحیه ای که صفویان حکومت داشتند، جریان اسلام شیعی و مهاجران ترک آذری ساکن می شدند.

در سال 954 القاس میرزا که مدعی نوعی استقلال در شروان بود، جنگی را علیه چرکسهای آن نواحی آغاز کرد که آنان را هزیمت کشاند. این جنگ و گریز دامنه نفوذ او را تا دربند کشاند. با این حال، طهماسب با سپاهی راهی این دیار شد تا او را که بر حکومت مرکزی سرکشی کرده بود، سرکوب نماید. در این وقت میان سپاه القاس میرزا و سپاهی اعزامی شاه، نبرد شد که القاس شکست خورده و در نهایت گریخته به استانبول رفت و به سلطان سلیمان پناه برد (خلاصه: 1/319). شاه که در منطقه بالای شماخی بود، به سوی قلعه دربند لشکر کشید و آن را هم گشود. (1/321).

سال بعد، سلطان سلیمان به آذربایجان یورش آورد، تبریز و خوی و بسیاری از شهرها را تصرف کرد.او اندکی بعد تبریز را ترک کرد و راه بازگشت در پیش گرفت. در تمام این مدت، شاه طهماسب و فرزندش اسماعیل و فرماندهان قزلباش در نواحی مختلف، تا قارص و شروان و نقاط دیگری از قفقاز جنوبی رفت و آمد داشتند، زیرا نمی بایست اجازه نفوذ به عثمانی ها را در این نواحی می دادند.

با آمدن سلطان سلیمان، دامنه منازعات عثمانی ها با صفویان، از یک سو در قفقاز جنوبی و از سوی دیگر در کردستان و عراق، گسترش یافت. در میانه این نبردها، القاس میرزا همراه سپاهی از رومی ها و کردها، به قم و کاشان و اصفهان تاخت و از آنجا تا شوشتر رفت و سپس عازم عراق شد و درخواست صلح کرد که طهماسب پذیرفت و شروان را به او سپرد، اما این هم سرانجامی نیافت و وی پس از دستگیری در سال 956 قلعه قهقهه زندانی شد. (خلاصه: 1/335 ـ 337)

در منابع آن دوره هدف شاه طهماسب از رفتن به سمت گرجستان و نواحی آن، بسط اسلام اعلام می‌شود. مورخان نوشته اند که شاه با خاتمه یافتن کار القاس میرزا که عامل اصلی کشاندن سلطان سلیمان به آذربایجان بود، با خود عهد کرد که «بعد از اين، به غزاى كفار چركس و گرجى اقدام نموده با هيچكس از سلاطين اسلام نزاع نكند». در کنار آن بایستی به مسائل سیاسی و ژپوپلتیک به ویژه رقابت و هماوردی با عثمانی نیز تاکید کرد. این مسأله همزمان رسیدن شکایاتی از مشکلاتی بود که برای همپیمانان صفویه در شکی و شروان از سوی اسکندرپاشا عامل عثمانی ها در نواحی وان پدید آمده بود و شاه طهماسب در سال 958 به آن سمت لشکر کشید. او توانست بخش وسیعی از  گرجستان را فتح کرده غنایم زیادی بدست آورد. در موارد زیادی رفتار صفویان با مسیحیان گرجی چندان مناسب نبود از جمله کشتن کشیشان که در این نبرد گزارش شده (خلاصه: 1/351) و این البته رسمی بود که از قدیم در میان آنها و نیز عثمانی ها در فتح این مناطق در پیش گرفته می شد. اما به هر روی، تلاشها برای ادامه تسلط بر این مناطق، ادامه یافت. بسیاری از گرجی ها داوطلبانه و با هدف کسب حمایت سیاسی و اقتصادی به اسلام گرویدند و با حمایت صفوی، به اداره این مناطق گماشته شدند: «بعد از آن شاه عالميان همت بر مسلمان شدن آن جماعت مصروف‏ فرموده به نوازشات و رعايتهاى پادشاهانه اكثر كفار و سرداران آن ديار را ميل به اسلام شده و نواب كامياب ممالك طرح وصلت با آن جماعت انداخته همشيره امان بيگ سلطانزاده خانم را كه به شرف اسلام مشرف شده بود به عقد نكاح خود درآوردند». (خلاصه: 1/352).

صفوی ها، همزمان که با محلی ها در نبرد بودند، باید مراقب نفوذ عثمانی ها هم که از طریق ارض‌روم و وان یورش می آوردند مقابله می کردند. (خلاصه: 1358) در سال 961 مجددا از اخباری از شورش گرجیان رسید و شاه طهماسب به آن سوی لشکر کشید. (خلاصه: 1/370 ـ 372).

این نمونه ها بیان شد تا روشن شود، چگونه، صفوی ها در یک دوره طولانی، و بعدها تا نزدیک به دو قرن به ادامه نفوذ خود در قفقاز جنوبی ادامه دادند و به تدریج به گسترش تشیع (از طریق جابجایی ایلات و عشایر) در بخشهایی از گرجستان و اران دست زدند. در مجموع صفویان به استثنای کوچاندن گرجی ها به اطراف اصفهان که همراه با تغییر دینی و گرایش به اسلام بود در سایر موارد  اصراری برای تغییر دین بومیان ارمنی و گرجی نداشتند و اقلیتی از خاندانهای مهم آنجا عمدتا به دلیل منافع سیاسی و اقتصادی به اسلام گرایش پیدا می کردند. بافت جمعیتی مسیحی در قفقاز از ابتدا تا انتهای صفویه تغییر معناداری پیدا نکرد.

در ناحیه گرجستان که عمدتا کوهستانی بود، قلعه های زیادی وجود داشت که هر بار صفویان برای تسخیر آنها به زحمت می افتادند، و پس از رفتن، باز امرای گرجی تسلط خویش را بر آنها ادامه می دادند. صفویان نیز در فرصت های مناسب باز می گشتند. در سال 964 باز شاهوردی سلطان قاجار با سپاه قراباغ عازم گرجستان شده «مواضع و مساکن کفار را خراب ساختند (خلاصه: 1/392). در سال 967 یکی از امرای برجسته گرجستان مسلمان شد، خبری که اغلب در منابع صفوی، با استقبال مواجه می شود: «و هم درين سال عيسى خان ولد لوند خان گرجى كه به كيش و آيين گبران و مذهب ترسايان بود و نهايت حسن و رعنايى و غايت صفا و زيبايى داشت... به درگاه عالم پناه آمده منظور نظر كيميا اثر گرديده، در روز سه شنبه پانزدهم شهر جمادى الاولی سنه مذكوره به شرف اسلام مشرف گشته شاه عالميان او را به رتبه فرزندى سرافراز ساختند». (خلاصه: 1/409). جنگ با گرجیان در سال 968 ادامه یافت و شاهوردی سلطان، باز هم با استقرار در جنگ و لشکر کشی از آن ناحیه، به نبرد با آنان رفت و گرگین خان از امرای آنان را با بیش از یک هزار نفر از آنان در میدان جنگ کشت. (خلاصه: 1/421). مذاکرات صلح میان دولت عثمانی با دولت صفوی که مدتها بود ادامه داشت، در سال 969 ـ 970 به تدریج به نتیجه رسید و این سبب شد تا آرامشی میان این دو دولت برقرار شود. (خلاصه: 1/432، 436).

 در ذیل رویدادهای سال 969 هم آمده است: «و هم درين سال در بيستم شهر ربيع الثانى داود بيگ ولد لواصات‏ گرجى با جمعى از از ناوران از گرجستان به درگاه همايون آمده به شرف اسلام سرافراز گشت و منظور عنايات بى‏غايات و ملحوظ عواطف بلا نهايات‏ شده حكومت ولايت‏ تفليس به وى مرجوع گشت». (خلاصه: 1/434). جالب است که عیسی لوند خان که پیش از این اشاره به اسلام آوردنش کردیم، در سال 970 روی به ارتداد آورد و حبس شد. (1/437). شاه طهماسب، پس از صلح با عثمانی، تقریبا تمامی عمر باقی مانده خویش را در قزوین سپری کرد و عمدتا متوجه مسائل مشهد و خراسان، گیلان و نواحی مرکزی ایران بود.

شاه طهماسب در سال 984 درگذشت و فرزندش اسماعیل دوم هم که این وقت توازنی در رفتار نداشت، بعد از یک سال کشته شد. با روی کار آمدن سلطان محمدخدابنده صفوی، به رغم تزلزلی که در دوره صفوی در مرزهای شرقی و غربی پدید آمد، در حوزه قفقاز تکاپوهایی صورت گرفت. داستان از این قرار بود که عثمانی که دولت صفوی را در ضعف دیدند، در سال 986 نیروهایی به فرماندهی پیاله پاشا و لـله پاشا به گرجستان اعزام کردند. آنان تفلیس را تصرف کرد و بر قلعه آن حاکم شدند. آنان قصد یورش به شروان را داشتند که سپاه قزلباش حمله آنان را دفع کرد اما تفلیس همچنان در اختیار عثمانی ها ماند (خلاصه:2/ 667 ـ 687). آشفتگی اوضاع صفویان سبب شد تا عثمانی ها در سال 991 به ایروان یورش برده و آن ناحیه را نیز به دلیل قلت غازیان و قزلباشان، تصرف کردند (خلاصه: 2/759). جسارت عثمانی ها به حدی شد که سال 994 به تبریز نیز حمله کردند. (2/872، 784). این زمان قزلباشان در نهایت ضعف بوده و توان دفاع از تبریز را هم نداشتند. شهر تصرف شد، هرچند اندکی بعد قزلباشان با همراهی محمد شاه توانستند آنان را شکست دهند. (2/792).

این اخبار نشان می دهد که در این دوره تسلط دولت صفوی بر آن نواحی تا قفقاز به کلی ضعیف و در بسیاری از موارد از بین رفت. هربار که دولت صفوی از نواحی دیگر یا در داخل خود گرفتار مشکل می شد، مناطق متصرفی خود را در این نواحی از دست می داد.

در این سالها، شخصیت هایی از گرجی ها و چرکس ها به تدریج مسلمان شده و در میان قزلباشان بالیده بودند. شماری از آنها در این وقایع، درست مانند قزلباشان برای حفظ دولت صفوی تلاش می کردند. یکی از آنها محمد قلی میرزا پسر ولد عیسی خان گرجی بود که در قضایای حمله عثمان پاشا به تبریز، از بالای بام به پایین افتاد و درگذشت. میرزا احمد خان منشی نوشته است که سلطان خلیل بیک ولد شمخال خان چرکس «نعش او را برداشته، به قصد آن که به مشهد مقدس رضیه رضویه برده دفن نماید، متوجه دار السلطنه قزوین شد». (خلاصه: 2/809). این اخبار نشانگر آن است که  که مردمان این نواحی تا چه اندازه با سپاه و فرهنگ صفوی درآمیخته بودند. صفویان همچنان نیروهایی در گرجستان داشتند تا بتوانند با عثمانی ها دست و پنجه نرم کرده و آن ناحیه را برای آنان نگاه دارند (خلاصه: 1/832).

با روی کار آمدن شاه عباس صفوی در سال 996 به تدریج اوضاع دولت صفوی که بسیار آشفته بود، نقطه استقراری بدست آورد و حرکت خود را برای استوار کردن دولت صفوی و بازپس گیری مناطق از دست رفته آغاز کرد. منابع تاریخی، مملو از وقایع و نبردهایی است که از یک سوی میان رقبای داخلی در دولت صفوی درگرفته و از سوی دیگر، در خراسان و استرآباد و آذربایجان و گیلان و خوزستان و استرآباد و بحرین و هرمز و نقاط دیگر در جریان بود. شاه عباس در گام اول، سرزمین های اصلی ایران را از دست رقیبان و شورشیان نجات داد و یکی از مهم ترین آنها گیلان و مازندران بود که به طور کامل زیر سلطه دولت مرکزی درآمد. وقایع این سالها را در می توان در عالم آرای عباسی ذیل رویدادهای سالهای هزار تا هزار و پنج هجری مشاهده کرد.

اقدامات شاه عباس در آذربایجان و بخش قفقاز جنوبی از سال 1012 آغاز شد. گفته می شد که در آن نواحی، مزاحمت های زیادی یا به اصطلاح «افعال ذمیمه مردم سرحد از اعتدال تجاوز نموده» و بنابر این شاه عباس تصمیم به اقدام گرفت. از نظر صفویان «آذربایجان و شروان» «ملک موروث همایون» بود. (عالم آرای عباسی: 2/637). تسخیر مجدد این نواحی در دستور کار شاه عباس قرار گرفت. در نخستین قدم، تبریز از عثمانی باز پس گرفته شد، شهری که در مدت تسلط آنان «طرفه ویرانه» در آمده بود (عالم آراء: 2/ 639ـ 642).

گام بعدی شاه عباس، رفتن به سمت نخجوان و ایروان و فتح قلاع آن نواحی بود. شاه عباس می دانست اگر نتواند عثمانی ها را از قفقاز جنوبی به طور خاص از نخجوان تا شروان بیرون کند، در گرجستان هم نخواهد توانست کاری انجام دهد. الکساندر خان یکی از امرای گرجی  «چون ولايات شيروان و آذربايجان بتصرف روميه درآمد» «باج و خراج قبول كرده نسبت به خواندگار روم اظهار اخلاص مى‏نمود». (عالم آرا: 2/648). تصرف ایروان، قلعه جدید و قدیم آن (عالم آرا: 2/654 ـ 656) راه رای تسلیم گرجستان نیز هموار کرد و به این ترتیب باید دیگر تسلط صفویان بر این ناحیه برقرار شد. عثمانی ها در همین سال یعنی 1014 اقدام به لشکر کشی به آذربایجان کردند، اما راه به جایی نبردند (2/667).

فشار عثمانی ها از سمت بغداد هم به خوی و مرند و شهرهای دیگر  آغاز شد، اما سپاه قزلباش با فرماندهی شاه عباس، فعالانه برابر این یورشها ایستاد. امرای محلی گرجی، اغلب منتظر بودند بببیند سرنوشت نبردهای قزلباش ـ عثمانی به کجا منجر خواهد شد. هر کدام غلبه کردند طرف آنها را بگیرند: «الكسندر خان و گرگين ميرزا منتظرند كه فيصل مهام جنود قزلباش و سردار روم در اين سال چه صورت خواهد يافت و غلبه از كدام طرف خواهد بود به مقتضاى وقت عمل نمايند» (عالم آراء: 2/679).  

سپاه قزلباش این دوره بسیار نیرومند شده و در برابر تهدیدهای عثمانی ها در منطقه، سخت ایستادگی کرده و در مواقعی بر آنان یورش می برد. مشکل گرجیان به جز قدرت سیاسی و توازن عثمانی ـ صفوی منطقه، این بود که یک گروه به اسلام متمایل شده و گروه دیگر، بر مسیحیت باقی مانده بودند. طبیعی بود که دولت صفوی، دوست داشت حکومت آن نواحی را نومسلمانان آنان بدهد و همین امر، شورش بخش دیگر را به همراه داشت. به این خبر که به درگیری داخلی میان گرجیان اشاره دارد، توجه کنید: «وقت طلوع آفتاب كستنديل خان با معدودى بيشتر از ديگران به گرجيان رسيد طايفه گرجى عنان از رفتن پيچيده در مقام مدافعه ايستاده پاى ثبات فشردند و صريحا به آواز بلند فرياد برآوردند كه تو مسلمانى و ما را حاكم نصارى مى‏بايد» (عالم آراء: 2/691).

در این سالها، یعنی 1014 و 1015 شاه عباس یکسره درگیر مسائل قفقاز جنوبی، شرق ترکیه و نواحی کردستان بود. وی در سال 1014 به قراباغ لشکر کشید و قلعه گنجه را فتح کرد (عالم آراء: 2/707). شاه به حاکم قراباغ این پیام را فرستاد: «بعد از فراغ امور مزبور بجانب ارسبار كوچ واقع شده در كنار رود ارس منازل خلف بيك سفره ‏چى واقع در آنجا نزول اجلال فرمودند و به جهت روزه داشتن در آنجا قصد اقامت فرمودند ماه صيام را به اختتام رسانيدند و در آن منزل منشور عاطفت به جهت رفع حجت روز قيام به جماعت اروام مستحفظان قلعه گنجه مشتمل بر نصايح پادشاهانه ارسال نموده به پاشا و قاضى و مفتى و اعيان سپاه اعلام كردند كه ممالك آذربايجان و شيروان ملك موروث نواب كامياب همايون ماست كه روميان بعد از ارتحال شاه جنت مكان [طهماسب] كم‏ فرصتى نموده نقض عهد و مواثيق سابقه روا داشته به تغلب متصرف شده بودند و اكنون همت والانهمت به استرداد آن مصروف و معطوف داشته، به هيچ‏وجه دست از دامن مقصود بازنمى ‏داريم و تا غايت بهر طرف توجه فرموده ‏ايم كامياب مطلب گشته بi فتح و ظفر اختصاص يافته ‏ايم‏» (عالم آراء: 2/709).

قزلباشان، فعالیت خود را با همین سیاست دنبال می کردند. قلعه گنجه در سال 1015 فتح شد و به دنبال آن قلاع مهمی در گرجستان به تصرف شاه عباس درآمد. شاه عباس تمام این سال را بین گنجه و تفلیس و شروان و ایروان در حرکت بود و تلاش برای استقرار دولت قزلباش در آن نواحی داشت. او در نهایت به سراغ قلعه شماخی و بادکوبه رفت.  (عالم آراء: 2/731، 733).

این اقدامات، به مقدار زیادی اوضاع قفقاز جنوبی را به نفع صفویان تثبیت کرد، اما این منطقه، طبق معمول، هیچ گاه خالی از مشکل نبود. در سال 1022 ـ 1023 بار دیگر شاه عباس «به نیت غزا به صوت گرجستان و تنبیه و تأدیب گرجیان بی ایمان» به آن ناحیه آمد. (عالم‌آرا: 2/868).

برای این که با اهداف دینی ـ مذهبی شاه عباس آشنا باشیم، اشاره به این نکته مناسب است که در این سفر، به نقطه ای بسیار زیبا در گرجستان (احتمالا در شمال آن و در دامننه کوه های قفقاز)  رسید که به گفته اسکندر بیک، مانند گلستان ارم بود. دنباله ماجرا این است: «در اين قصبه كليسائى است در غايت تكلف و صفا و نهايت شيب و بها معلوم نيست كه از مبدأ ظهور اسلام تا غاية بانگ مسلمانى بگوش ساكنان آن مقام رسيده باشد و سكنه آن سر زمين جز رهبانان ضلالت آئين در آن كليسيا ديده باشند اكثر مردم آنجا كه اغلب نصارى و قليلى يهود نيز هستند از شعار اسلام و كيش مسلمانى جز نامى نشنيده بودند پادشاه دين پناه بجهة اعلاى كلمه اللّه به كليسياى مذكور تشريف برده مؤذنان خوش الحان موكب سعادت قرين بر فراز آن معبد طبقه ضلالت آئين برآمده گلبانگ محمدى صلى الله عليه و آله و سلم بلندآواز گردانيدند و همچنين به هر دير و كليسيایى كه رسيدند اقامت اذان فرموده نداى فرح‏فزاى كلمه طيبه لا اله الا الله محمد رسول الله على ولىّ الله به مسامع ملكوتيان رسانيدند» (عالم آراء: 2/875).

 زمانی که خبر آمدن لشکر روم به نواحی آذربایجان در سال 1024 انتشار یافت، بار دیگر، اوضاع منطقه بهم ریخته و شورشهای فراونی از جمله در گرجستان رخ داد. شاه عباس لشکری از قزلباش به آن نواحی فرستاد که شرکت خوردند (عالم آراء: 2/891 ـ 892). اندکی بعد سپاهیان تازه از راه رسیده قزلباش یورش برده و انتقام کشتگان مرحله قبل خویش را گرفتند. در این گیردوار هر دو گروه شکست و پیروزیِ در هم تنیده داشتند اما به هر روی، در مراکز اصلی، قدرت قزلباشان بیشتر بود و مسلط بودند (899 ـ 900). صفویان شمار زیادی از گرجیان را کشته و هزاران اسیر از زن و بچه را از آنجا به ایران بردند. همین زمان، عثمانی ها در سمت آذربایجان فشار آورده و حتی صدر اعظم عثمانی خود به ایرون لشکر کشید که بدون دستیابی به هدف، بازگشت (2/903). این رویدادها مربوط به سال 1025 است.

در تمام این سالها، از زمان طهماسب تا عباس اول، تعدادی از نیروهای گرجی و ارمنی، به تدریج به قزلباشان پیوستند و خدمات شایسته ای در دولت صفوی کردند. یکی از آنها قرچقای سپسهسالار بود که به فرماندهی کل نیروهای صفوی رسید و بارها در نبردهای مختلف در برابر عثمانی ها  دیگران آنها را هدایت کرد. از جمله در سال 1025 توسط شاه عباس، به مواجه با نیروهای عثمانی در وان اعزام شد. )عالم آراء: 3/921). به گفته اسکندر بیک، قرچقای خان، «از طبقه مسیحیه ایروان بود». او در کودکی اسیر شده «در سلک عبید و غلامان خاصه شریفه انتظام یافته» و با تربیت شاهانه، به عالی ترین مراتب نظامی در دولت صفوی رسید. وی در سال 1034 کشته شد. یوسف خان نیز همین دست افراد بود که همراه با قرچقای خان در گرجستان در سال یاد شده کشته شد. (عالم آراء: 3/1039). فرزندان قرچقای، در ایران ماندگار شده، یکی کتابدار آستانه امام رضا و برخی از اعقاب وی نیز در شهر قم، از عالمان این شهر بودند که مدرسه خان شهر مزبور از آنان به یادگار مانده است (بنگرید: رسول جعفریان، مقالات و رسالات تاریخی، دفتر دوم، مقاله: زایچه نامه ها منبعی برای تاریخ، بررسی چند زایچه نامه از خاندان قرچقای خان در قم، تهران، علم، 1393، ص 803 ـ 832). یک پژوهش مستقل هم با عنوان «چهار دودمان گرجی در عصر صفوی» از هیروتاکه مائدا (ترجمه و تحشیه: مصطفی نامداری منفرد، تهران، نشر تمثال، 1398)  منتشر شده که می تواند ابعادی از این ارتباط را روشن کند.

ادبیات تاریخنگارانه عالم آرای عباسی و متون دیگر در ارتباط با گرجستان، یکسره نشان از کلید واژه هایی است که اشاره به نبردهای چند جانبه قزلباشان از یک سوی با امرای محلی، از سوی دیگر با فرماندهان اعزامی از سوی عثمانی ها، تلاش برای مسلمان کردن مردم، تخریب شماری از کلیساها، نیز پیوستن شماری از شاهزادگان گرجی به دولت قزلباش و برخی به دولت عثمانی و از این دست اخبار است. نگاه حاکم بر آنها نیز در صورت، تلاش برای توسعه نفوذ دولت صفوی، اصرار بر مسلمان شدن مردم، گرفتن غنایم که برای دولت صفوی که دولت نسبتا فقیری بود، بسیار اهمیت داشت، و اموری از این دست بود. یک نمونه خبر از این دست، این است که مربوط به نبردهای شاه عباس اول در سال 2013 در آن نواحی است: « به قاعده زمان شاه جنت مكان تمهيد يافت چون والى گرجستان لوارصاب (لهراسب) و طهمورث كه از منسوبان اين دودمان ولايت‏نشانند عصيان بظهور آوردند تنبه و تأديب كفره كرج بر ذمت همت شاهانه لازم گشته به نيت غزا و جهاد لشكر به گرجستان كشيدند و لوارصاب و پسران طهمورث بدست درآمده به جزا رسيدند خود بجانب باشى‏آچوق گريخته پناه به حكام گرجيان تابع روم برده چند گاه مصالحه نااستوار روميان با فساد او و بعضى از طاغيان شيروان اختلال پذيرفت و از طهمورث بعد از معاودت موكب همايون بى‏انداميها باهل اسلام واقع شده ديگرباره لواى غزا و جهاد افراخته لشكر بآن ديار كشيدند و از كفره گرجى ولايت طهمورث را بتيغ انتقام گذرانيده زياده از يك‏صد هزار نسا و صبيان آن طايفه بقيد اسر درآمده شرف اسلام دريافتند و از وفور جمعيت ولايت او را خراب ويران گردانيده، در آن ديار از صامت و ناطق نشان نماند شيوه كفر و ناقوس منكوس گرديد مجملا دود از آن دودمان برآوردند طهمورث آواره ديار ادبار شد و روميه نقض عهد كرده لشكر عظيم به سردارى محمد پاشا وزير اعظم مشهور به اكوز محمد بر سر قزلباش فرستاده به ايروان آمده دو ماه قلعه ايروان را محاصره نموده مكرر يورشهاى عظيم كردند و از دست برد افواج قاهره و مردانگى اهل قلعه و جلادتهاى ملازمان موكب اقبال كه روميه را آسوده نمى‏گذاشتند كارى نساخته خايب و خاسر بازگرديدند و چندين هزار لشكريان ايشان نابود گشته سرداران معتبر روميه قتيل گشتند». (عالم آرای عباسی: 3/114). دقت در این عبارت، نشانگر همان توضیحی است که در آغاز نقل آن آوردیم.

در سلطنت شاه عباس (996 ـ 1038) تعداد زیادی مسجد و حتی مدرسه در شهرهای مختلف منطقه قفقاز ساخته شد که بسیاری از این بناها، تاکنون بر جای مانده است. فقط مسجد جامع تفلیس که شاه عباس ساخت در دوره شوروی به بهانه تعریض خیابان و ساخت پل بر رودخانه کورا تخریب شد. با این حال، و در حال حاضر نیز مسجد دیگری در تفلیس از همان روزگاران با بازسازی های بعدی برجای مانده است.

 اروسل در سال 1882 در باره شهر «گنجه» می نویسد: «از دور شبیه پارک بزرگی است و در گوشه و کنار آن مناره های مسجدها یک به یک دیده می شود. در گذشته، دیوارهای قدیمی ایرانی شهر نیز بر زیبایی این منظره می افزود، ولی حیف که آنها را خراب کرده اند». (سفرنامه قفقاز و ایران، ص 131 ـ 132). وی ادامه می دهد: «نزدیک بازار، مسجدی قرار دارد که در سال 1620 (1029ق) به دستور شاه عباس ساخته شده است. سبک معماری آن یکی از نمونه های جالب سبک معماری ایرانی در آن عصر است» (همان، ص 132). همین وضع در باکو که جمعیت ایرانی آن بسیار زیاد بوده، طبعا از دوره های بعد وجود دارد. مردم این شهر، دلبستگی خاصی به ایران داشتند و رفت و آمد آنان به ایران گسترده بود. جالب است که اورسل می گوید: زنان باکو که خونشان با خون ایرانی سخت به هم آمیخته است، از زیباترین زنان تمام ماورای قفقاز به شمار می روند» (سفرنامه، ص 146). همو بنایی را در باکو از دوره عباس دوم وصف می کند که در نهایت زیبایی بوده است (همان، ص 151).

دنبال کردن این گزارشها در منابع عصر صفوی، و یافتن عناصر تکمیلی برای آنها در منابع دیگر، می تواند ما را در جریان حضور صفویان در آن نواحی قرار دهد. حاصل کلام این است که بخش شرقی گرجستان که از قضا نام اصلی گرجستان مربوط به این بخش بود، (کارتیل و کاخت) مناطقی بود که تحت سلطه ایران بود و این وضعیت تا پایان عصر صفوی با قدرت ادامه یافت.

در واقع، در نیمه دوم دوره صفوی، تسلط ایران بر گرجستان به صورت امری ثابت درآمده بود و به صورت کلی، کمتر تردیدی در این مسأله وجود داشت. شرحی که شاردن از بخش های مختلف گرجستان و تقسیم آن به دو بخش تحت نفوذ عثمانی و ایرانی داده، بسیار مفصل است. با این حال، همان شرح گواه آن است که این منطقه، هچنان زیر نفوذ مسیحیت و مبلغان مسیحی بوده و نه دولت عثمانی و نه ایران، امیدی برای این که بتوانند مردم این منطقه را به طور کامل مسلمان کنند نداشتند. (سفرنامه شاردن: 1/227 ـ 231) و البته باید تاکید کرد که سیاست فعالی هم از طرف دربار صفوی برای مسلمان کردن همه گرجیان و ارمنیان دنبال نمی‌شد و طبقه حاکم صفوی صرفا به اسلام آوردن کارگزارن حکومتی انجا رضایت می‌دادند. . همو می گوید گرجیانی که در مناطق تحت سلطه عثمانی یا ایران بودند، مردمانی تربیت شده بودند، در حالی که آنان که در مرزهای بالا، با تاتارها (احتمالا منظور کوه نشینان قفقازشمالی است) همسایه بودند، مردمان خشن و ناآرام بودند. حاکمان محلی مستقر در این نواحی، باج هایی به دولت های باب عالی و دربار صفوی می دادند که اغلب عبارت از کنیزکان و پسران خوش سیما بودند. (همان، ص 230 ـ 231). این هدایا، غالبا در مقصد مسلمان می شدند، اما گرجیانی که در خود گرجستان مسلمان می شدند، احتمال این که به آیین مسیحیت بازگردند، بسیار زیاد بود. سالانه، اشراف آن نواحی، شمار زیادی از بچه های کوچک را از مناطق دوردست ربوده و به عنوان برده به ایران و عثمانی می فرستادند. اینها اغلب در شهرهایی مثل اصفهان یا تبریز، در خانواده ها خدمت کرده و دختران آنها، صاحب فرزند می شدند. (سفرنامه تاورنیه، اصفهان، 1336ش، ص 585) برخی از مهاجران گرجی هم در دسته های بزرگ، راهی ایران شدند و در برخی از روستاهای فریدن اصفهان ساکن شدند که تاکنون نیز هستند، همان گونه که شمار زیادی از ارامنه در اصفهان ساکن شدند. شماری از بزرگان گرجی در اصفهان بودند و منصب داروغگی این شهر هم تعلق به آنان داشت. نفوذ زنان گرجی در دربار ایران، حتی با حفظ تمایلات دینی شان، یکی از دشواری های این دولت در سالهای آخر حکومت صفوی بود. کروسینسکی نوشته است: «از زمان شاه عباس كه به گرجستان مسلط شده بود، مادر همه شاهان، شاهزاده خانمها و بانوان گرجى بودند. اين بانوان اگرچه از آغاز جوانى در دربار ايران بزرگ شده بودند، تمايلات و احساسات دينى خود را حفظ مى‏كردند. بيشتر آنان حتى نامهاى خود را عوض نمى‏كردند». (بنگرید: دستور شهریاریان، مقدمه، ص 27). منابعی دیگری هم هستند که نفوذ این جماعت را از یک طرف در دربار صفوی و از سوی دیگر در میان ارتش صفوی، یکی از عوامل تضعیف این دولت برابر مشکلاتی می دانند که منجر به سقوط این دولت شد.

صدها فرمان از شاهان صفوی در باره منطقه قفقاز

مهم ترین میراث معنوی برجای مانده از دوره صفوی در گرجستان، صدها فرمان از دربار صفوی در باره جزء جزء مسائل گرجستان است که بسیاری از این فرامین، نه در ایران، بلکه در آرشیوه های گرجیستان برجای مانده و شمار زیادی از آنها که متعلق به دوره صفوی و تا دوره قاجاری است، در مجموعه هایی منتشر شده است. یکی از آنها، مجموعه ای سه جلدی با عنوان «گزیده احکام و فرامین شاهان ایران به حکام قفقاز» است که مجلد نخست آن، از زمان شاه طهماسب تا شاه سلیمان صفوی، و مجلد دوم، دوران شاه سلطان حسین و طهماسب دوم، و مجلد سوم، دوران نادر شاه افشار و علی مراد خان زند است. (گودرز رشتیانی، تهران، اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1394). مجلدی هم  در گرجستان در سال 1995م منتشر شده و عنوان «فرامین شاهان ایران که در مخازن تفلیس بایگانی شده است» می باشد. آقای رشتیانی از فعالیت در باره حفظ و رونویسی و بازچاپ این اسناد و فهرست آنها در دوره های قبل یاد کرده و این که در میانه سالهای 1866 ـ 1904 یک مجموعه دوازده جلدی از اسناد به زبان های فارسی، ترکی، ارمنی، و گرجی همراه با ترجمه روسی تحت عنوان «دستاوردهای کمیسیون باستان شناسی قفقاز» منتشر شده است. خود مجموعه ایشان، حاوی 224 سند است که «همگی آنها در مجموعه فرمانها و احکام شاهان ایران» قرار می گیرد. بیشتر آنها اصل و شماری هم سواد و رونوشت است. محتوای اسناد یافت شده عمدتا اقتصادی، مالیاتی، وقفی و نیز اقطاعات و مانند آنهاست. در لابلای آنها، اسناد سیاسی دایره بر تعیین حکمران، فرامینی در باره نبردها و فتح ها، دستوراتی برای دفاع از گرجستان برابر عثمانی ها، و مانند اینها دیده می شود. این فرامین، نشان دهنده دخالت کامل شاهان صفوی در امور این نواحی است، هرچند همیشه چنین بود که امیرانی از خود ناحیه انتخاب می شدند و آنها عنوان حاکم آن نواحی بودند. یک فرمان با عنوان «برکناری اسقف اعظم گرجستان به دلیل عدم اطاعت از نظر علی خان حاکم گرجستان و تعیین یوحنا به جانشینی وی» است [گزیده احکام و فرامین...: مجلد اول، سند شماره 71 از شاه سلیمان].

قوانین حاکم بر امور آن ناحیه، ضمن احترام به سنت های عرفی و نیز رسم و رسوم جاری، با توجه به قواعد شرع اسلامی هم بوده است. [گزیده احکام و فرامین، 2/ سند شماره یک و سیزده]. هرچند گاه کلمه شرعی در اینجا، به معنای حقوقی یعنی رعایت حقوق قانونی است.

همچنین نمونه هایی از تعیین شیخ الاسلام در آن ناحیه دیده می شود. شاه سلیمان در فرمانی «جلال الدین محمد نصیری اردوبادی» [از چهره های خاندانی بزرگ و منتسب به نصیرالدین طوسی ساکن در اردوباد» را به عنوان «شیخ الاسلای اردوباد، آزاد جیران، اکلیس، شروط و توابع اردوباد و قپانات» تعیین کرده است: [گزیده احکام و فرامین شاهان ایران به حکام قفقاز: 1/198 ـ 200، سند شماره 60]. متن این فرمان را از همان منبع می آوریم.

nn33L1590707115.PNG

فرمان شیخ الاسلامی از سوی شاه سلیمان برای منطقه اردوباد، آزاد جیران، اکلیس و...

هوالله تعالی شانه العزیز

فرمان همیون اعلی خلّد الله ملکه و سلطانه

چون همگی همت والا و جملگی نیّت حقّانیّت اقتضا معروف و معطوف بر آنست که در کل ممالک محروسه احکام شریعت مستقیمه بر وفق قوانین دین مبین حضرت خیرالبریّه صورت یافته حیف و میلی واقع نشود و در تمشیّت این مهمّ اهّم ناچار است از وجود جمعی که در نهایت امانت و دیانت و دینداری و وفور فضل و کمال و حقانیّت و پرهیز کاری بوده باشند، مصداق این مقال صورت احوال خیر مآل نجابت و شریعت پناه فضیلت و افادت و کمالات دستگاه نتیجه النجباء و المتشرعین الکرام نظاماً للنجابه و الشریعه و الفضیله و الکمالات جلال‌الدّین­محمّد اردوبادی[است]، لهذا از ابتداء تنکوزئیل منصب جلیل المرتبه شیخ‌الاسلامی قصبه ی طیبه ی اردوباد و آزادجیران و اکلیس و شروط و توابع اردوباد و قپانات به نحوی که قضاء آن با شریعت و فضیلت پناه قاضی عنایت­الله ولد مرحوم قاضی یحیی است به نجابت و فضیلت و کمالات پناه مشارالیه مفوّض و مرجوع شد که کما ینبغی و یلیق به امر مزبور و لوازم آن از کتبت صکوک و مجلات و ایقاع عقود و مناکحات و رفع منازعات و مناقشات بین المسلمین و المسلمات، به طریق مصالحات و امر به معروف و نهی از منکرات و ترغیب و تحریص خلایق به وظایف طاعات و مراسم عبادات و منع و زجر فسقه و فجره از نامشروعات و کسر آلات لهو و لعب و اراقه خمور و مسکرات و تقسیم مواریث و ترَکات و اخراج اخماس و زکوات و ایصال آن به سوی مستحقین و مستحقات و ضبط اموال ایتام و غیّب و سفها و مجانین و مجهوز علیهم در حضور عدول مؤمنین دامت برکاتهم و سایر مایکون من هذالقبیل، قیام و اقدام نموده، دقیقه از دقایق فوت و فرو گذاشت ننماید.

سادات عظام و علماء کرام و ارباب و اهالی ذوی­الاحزام و جمهور سکنه ی و متوطنین آن حدود و عابرین و نازلین و مترددین و ملکان ریش­سفیدان و کدخدایان و غیره، شریعت و فضیلت پناه مشارالیه را شیخ­الاسلام من حیث الاستقلال و الانفراد محال مزبوره دانسته، اوامر و نواهی مشروعه او را مطیع و منقاد بوده، اسناد و نوشتجات و سایر خطوط شرعیه ی خود اسناد به سجل و مهر فضیلت پناه شیخ‌الاسلام مشارالیه معتبر دانسته، امر مزبور را بلامشارکت و مساهمت احدی مخصوص و متعلق بدو شناسند و دعاوی مشروعه ی خود را به شریعت و نجابت پناه مومی‌الیه رفع نمایند.

ملاّیان و محرران و متقاضیان جزو که از دیوان الصّداره ی العلّیه العالیه منصوب نبوده باشند، خودسر دخل در امور شرعیه ی آن محال ننموده، خود را به عزل مشارالیه معزول و به نصب او منصوب شناسند و احدی از قضات و شیخ‌الاسلامان آن ولایت دخل در مهم شیخ‌الاسلامی مشارالیه ننموده، مشارالیه را در ا[مر] مزبور مستقل و منفرد دانند. مؤذنان و معرّفان و غسّالان بدون امثله و اخطبه ی دیوان الصّدارة العلیّة خود سر دخل در امور مسفوره ننمایند.

طریق نجابت و شریعت پناه مشارالیه آنکه نوعی سلوک مسلوک دارد که عندالخلایق مرضی و مستحسن بوده، در هر باب دعای خیر به جهت ذات اقدس و وجود مقدس نواب کامیاب سپهر رکاب اشرف اقدس ارفع اجل حاصل گردد.

به عهده ی بیگلربیگیان عظیم‌الشأن و حکّام کرام و وزرای ذوی‌الاحترام و کلانتران آن حدود [است] که امداد و اعانت و تقویت و مراقبت فضیلت و شریعت­پناه مومی‌الیه به تقدیم رسانیده، به جهت فیصل مهمات شرعیّه، تعظیماً للشرع الاقدس، او را به مجالس خود طلب ننموده، به محکمه ی او رجوع نمایند و درین باب اهتمام تمام لازم دانسته هر ساله مثال و خطاب مورد طلب ندارد و در عهده شناسند.

تحریراً فی شهر ذی­الحجه الحرام من شهور سنه احدی و ثمانون بعد الف. سنه 1081

این نمونه فرمان، مشابه موارد عدیده ای است که از این دست، در کتب منشآت دوره صفوی در باره شهرهای ایرانی آمده است.

6XZLU1590706196.png

شاهان صفوی، علاوه بر تعیین شیخ اسلام، مدرسانی را هم برای مراکز بزرگی نواحی قفقاز انتخاب می کردند که نمونه آن تعیین یک عالم تبریزی با نام حاجی محمد بن محمد تبریزی به عنون مدرس در شهر شماخی مرکز کرسی شروان توسط شاه سلیمان است. از وی آثاری و از جمله متنی در وصف شهر شماخی بر جای مانده است [بنگرید: مقالات تاریخی، رسول جعفریان، مجلد 16، صص 191 ـ 198). ارسال پیش‌نماز هم توسط دربار صفوی انجام می‌شد و ظهیرای تفارسی مدتی صاحب این منصب بود و در تفلیس بود که  با پادری گبرائیل فرنجی به مناظره برخواست و کتاب «نصرة الحق»، را در رد کتاب «انتخاب دین الهی» پادری به رشته تحریر درآورد ( تصحیح گودرز رشتیانی، نشریه پیام بهارستان، دوره دوم، سال چهارم، ش / 14  زمستان ۱۳۹۰) همین موضوع و حضور ده‌ها مبلغ مذهبی مسیحی از اروپا موید فضای نسبتا باز مذهبی در قفقاز تحت سلطه صفوی بود.

برخی از فرامین نشان می دهد که شاهان صفوی، شخصی را که مسلمان شده، امتیاز داده و به کاری در آن نواحی گماشته اند. برای مثال، شاه سلطان حسین، فرمانی در باره «اعلام مسلمان شدن آفتاندیل بیک، و تغییر نام او به محمد قلی، و انتصاب وی به خدمت امیلاخوری، داروغگی و سرداری صفی آباد» کرده است (گزیده فرامین پادشاهان ایران...: مجلد دوم، فرمان 44]. مردمان آن نواحی نیز، در وقت تظلم خواهی نامه به شاهان ایران می نوشتند و شاه دستور می داد تا به «عریضه درخواست کنندگان و احقاق حق و رفع ظلم و تعدی، مطابق قواعد شرعی» اقدام شود [گزیده فرامین: مجلد دوم، سند شماره 43]. حتی دخالت کردن در امور مساجد تفلیس و تأمین نیازهای آنها نیز در یکی از فرامین شاه سلطان حسین دیده می شود:

«و در باب مؤذن مساجد اربعه که عرض کرده، معمول نمی­باشد که مؤذن از دیوان تعیین شود. همیشه حکّام هر ولایت مؤذن جهت مساجد خود تعیین می‌نمایند و مدد معاش می‌دهند. آن عالی‌جاه که شیعه واقعی است چه معنی دارد که تعیین موذن را موقف به عرض کوتوال دارد؟ همچنین در باب آب مسجد شاه، که نوشته بود که آب آن همیشه جاری نیست و کم آبست و چشمه در حوالی جبال قلعه واقعست و آوردن آن به سهولت میسر است، مقرر شد که آب مذکور را به مسجد مزبور آورند. آوردن آب چنین چشمه به مسجد با وجود والی مسلمان خوش اعتقاد چه احتیاج به عرض و مقرر شدن دارد؟ آن عالی جاه [بايد] خود متوجه شده آب چشمه مذکور را به قلعه و مسجد مزبور آورد و اهتمامی که لازم باشد در آن باب به عمل آورد و به توجهات پادشاهانه مستمال باشد. تحریراً فی ذی‌الحجةالحرام سنه 1124؟» [گزیده فرامین: مجلد دوم، سند شماره 52].

سنت صدور این فرامین در دوره نادری و زندی هم ادامه داشت،  با این که می دانیم در این دوره، به رغم آن که سکه و خطبه به نام دولت های ایرانی بود، نفوذ سیاسی ایران در آن ناحیه، بشدت کاهش یافته است. در این فرامین، تعیین افراد برای مشاغل مهم در گرجستان مانند کلانتری کارتیل، تعیین شخصی برای منصب ایشیک آقاسی باشی گری گرجستان و یا تعیین منصب فرماندهی غازیان گرجستان علیا، تعیین اسقف اعظمی گرجستان و مناصب دیگر دیده می شود. (گزیده فرامین: مجلد سوم، فرمان، 26، 27، 29، 34].

اسناد و متن هایی هم در باره دوره خان نشینی ناحیه قره باغ در زمان زندیه، در کتاب دیگری با عنوان «سه رساله در باره قفقاز» [به کوشش حسین احمدی، تهران، موسسه مطالعات تاریخ معاصر، 1384] منتشر شده که می توان بخشی از این روابط را نشان دهد. یکی از اسناد مهم آن وقف نامه مفصل گوهر آغا دختر ابراهیم خلیل خان جوانشیر است که املاک بسیار  زیادی را برای دو مسجد و مدرسه و نیز سوگواری حضرت اباعبدالله علیه السلام  وقف کرده است. (سه رساله در باره قفقاز، صص 113 ـ 128). تفکر موجود در این وقفنامه، همانند همان جریان فکری است که در تمام دوره صفوی، در وقفنامه ها دیده می شود.

ضعف تدریجی تسلط ایران بر قفقاز

به موازات سقوط دولت صفویه و آشفتگی های بعدی حوادث مختلفی روی داد. بخشهایی از قفقاز توسط روسیه تزاری تصرف شد. خود پتر اول در 1136 / 1772  تا شهر دربند پیش آمد و ارتش او همه سواحل ایارنی دریای خزر را تصرف کرد. نیروهای عثمانی نیز سایر مناطق قفقاز از جمله گرجستانُ ارمنیه و شروان را تصرف کردند و با عهدنامه 1724 م به این متصرفات خود رسمیت بخشیدیند. برامدن نادرشاه افشار همراه با پایان دادن به این وضعیت و بازگرداندن قفقاز به سلطه ایران بود. همو اشتباه استراتژیک جبران ناپذیری انجام داد و برخلاف صفویان که همیشه، دو خاندان رقیب را حاکم کارتیل و کاخت می‌کردند، پدر و پسر (تیموراز و فرزندش آراکلی) را به حکومت کاتریل و کاخت گمارد و با مرگ نادر آراکلی تواانستبعد ااز چندصدسال دولت متحدی در گرجستان شرقی شکل دهد. کریم خان زند نیز به کلی از انجا غافل بود و با مرگ او آراکلی طبق قرارداد 1783 م خود را تحت الحمایه دولت روسیه قرار داد که زمینه اصلی جنگهای ایران و روس را در دوره اول قاجار فراهم کرد. این زمان عثمانیها هم بشدت ضعیف شده و زیر فشار اروپایی ها و روسها بودند. بنابر این، این بار برخلاف جریانهای چند هزار ساله که گرجستان زیر نفوذ دولت ایران یا روم بود، پای روسها از سمت شمال به این ناحیه باز شد و به تدریج بر آن تسلط یافتند. مهم ترین نکته، هم آیین بودن میان روسها و گرجی ها بود، چیزی که نه با ایرانی ها و نه عثمانی ها، همسانی نداشت. بنابر این، کار روسها آسان تر پیش می رفت. حداکثر این بود که شماری از گرجیان دلبستگی به ایران داشتند، اما این برای استمرار نفوذ ایران در آن نواحی، کافی نبود.

در واقع در مقطع میان سقوط صفویه تا زمانی که نادر شاه، جان تازه ای به ایران داد، حضور ایران در نواحی قفقاز، بسیار ضعیف و رو به نابودی بود. در این سالها، عثمانی ها بر ایروان، گنجه، قارص و تفلیس مسلط شده بودند، و برای خود پناهگاههای استواری ساخته بودند. در سال 1143 فعالیت هایی برای بازپس گیری ایروان صورت گرفت، اما مشکلات ایران، نادر را به شرق این کشور کشاند. مجددا در سال 1148 نادر شاه به محاصره عثمانی ها در آن نواحی پرداخت و توانست شکست سختی بر عثمانی ها وارد کند. شرح این وقایع و صلحی که ما بین نادر و عثمانی ها صورت گرفت در منابع وقت تاریخی آمده است (بنگرید: عالم آرای نادری، ص 392) .

پس از نادر، مناطق قفقاز به صورت خان نشین درآمد، و از زیر سلطه شاهان ایرانی که این زمان خود در آشفتگی بودند، خارج گشت، هرچند به صورت صوری روابط در کار بود. این بود تا آقا محمد خان قاجار، پس از نابودی کامل زندیه، عازم آذربایجان شد.

در یک مقطع، آقا محمد خان قاجار، در پی احیای نفوذ ایران در قفقاز برآمد و دست به عملیات نظامی زده در سال 1209 به تفلیس حمله کرد. اصل هدف این بود تا جلوی تجاوز روسها در سراسر این منطقه گرفته شود. درباره حمله آقا محمد خان نیز در تاریخنگاری روسی و هم توسط سرجان ملکم (تاریخ ایران، چاپ بمبئی، 1815م) اغراق فراوانی شده است. از کشته شدن ده ها هزار نفر و اسارت پانزده هزار گرجی به دست آقامحمدخان و انتقال آنها به تهران سخن گفته شده است. در خشونت آقامحمدخان تردید نیست، اما آمار منابع روسی و انگلیسی که منابع بعدی فارسی هم به قصد تفاخر آن را تکرار کرده اند قابل قبول نیست، زیرا جمعیت تفلیس به ده هزار نفر هم نمی‌رسید. وانگهی هیچ رد و نشانه ای در حیات سیاسی و اجتماعی دوره قاجار از این اسرا دیده نمی شود. بعدها هم که گریبایدوف به دنبال بازگرداندن این اسیران بود، فقط دو بانوی گرجی را در تهران پیدا کرد.!. در بنای یادبودی که در تفلیس به ماسبت حمله آقامحمدخان ساخته شده نام سیصد نفر از کشته شدگان آمده و نه بیشتر.

در تمام دوره دور شدن نفوذ مستقیم ایران از مناطق مختلف قفقاز، همچنان خطبه و سکه به نام پادشاهان ایران بود. فرهاد میرزا در سفرنامه خود می گوید که او سکه تفلیس را هم به نام کریم خان زند با عنوان «یا کریم» دیده است. به نظر او، اقدامات نادر و آقا محمدخان، روسیه را بیشتر تحریک کرد تا به این ناحیه دست اندازی کند، چنان که انگلیس را به فکر انداخت که تسلط خود را بر هندوستان استوار سازد. این دیدگاه فرهاد میرزا است. (نبگرید: مقالات و رسالات تاریخی، دفتر دوم، ص 659).

با شروع جنگهای ایران و روسیه در این دوره، فرزند آراکلی پادشاه گرجستان، با نام الکساندر میرزا، برای یک دوره طولانی، و به رغم آن که زمانی علیه آقا محمد خان هم نبرد کرده بود، علیه روسیه وارد عمل شد و در هر دو جنگ در کنار ایران قرار گرفت و با بسیج کردن گرجیان فعالانه با روسها می‌جنگید. شاید او بیشتر از عباس میرزا از عهدنامه گلستان و  ترکمانچای داغدار بود . (بنگرید: شاهزاده ایرانگرا، بررسی وضعیت گرجستان و نقش الکساندر میرزا در جنگهای ایران و روسیه، تاریخ روابط خارجی، 1389، شماره 42، صص 49 ـ 80).

طی این سالها، تربیت شماری از مردم با روحیات ایرانی و متناسب با فرهنگ ایرانی، تنها زمینه مساعد برای باقی ماندن نفوذ ایران بود. چنان که  مسلمانان ساکن ایروان حتی در روزهای سخت در کنار ایرانی ها بودند و این وضعیت طی جنگهای ایران و روسیه هم ادامه یافت. اما با شکست ایران، امید همه آنها قطع شد و اوضاع دگرگونه گشت.

به تدریج عثمانی ها هم که نفوذ مردمی در این نواحی داشتند، با از دست دادن قدرت سیاسی و نظامی خود، زیر فشار دولت های غربی و روسیه قرار گرفتند و با از دست دادن قارص کل منطقه متصرفی خود در قفقاز را به روسیه واگذار کردند. حالا دیگر، یک تاز میدان روسها شده بودند و تحولاتی در منطقه پدید می آمد که نشان می داد باد پرچم آنان را تکان خواهد داد. این تحولات که اساس آن نشأت گرفته از سلطه گری روسها در بخش قفقاز بود، و عمدتا از طریق جنگ با دولت ضعیف قاجار دنبال می شد، منجر به دو عهدنامه با نام های گلستان و ترکمانچای شد. نخستین آن، عهدنامه گلستان در سال 1813 سبب شد تا مناطقی چون شروان، شکی، دربند، قره باغ و نواحی دیگری که خان نشین بودند، به روسیه واگذار شود. پانزده سال پس از آن، در سال 1828 بر اساس قرارداد ترکمانچای، ایروان و نخجوان به روسیه داده شده و رود ارس به عنوان مرز دو کشور شناخته شد. شرح این وقایع دردآور در منابع آن دوره آمده و یک اثر دو جلدی سعید نفیسی هم گزارش تفصیلی از این اتفاقات را گزارش کرده است. (تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، 1335 ـ 1334 ش.  در دو جلد)

ناراحتی مردم ایران بویژه آذربایجان از عهدنامه گلستان، نشان داد که مردم تا چه اندازه عشق به این دیار دارند و شروع به مکاتباتی با علما و درخواست رهایی از سلطه دولت کفر کردند. علمی شیعه نیز مجموعه فتاوایی بر ضروروت و وجوب جهاد با دولت کفر برای راهایی مسلمانان از یوغ آن صادر کردند که به همراه دلایل دیگر زمینه ساز جنگ دوم (1241ـ 1243 / 1826 ـ 1828م) شد (میرزا عیسی قائم مقم فراهانی این فتاوا را جمع کرد و اولین کتاب چاپ سنگی در ایران شد که به سال 1333 ق منتشر شد). گفته شد که نتیجه این جنگ عهدنامه ترکمانچای شد و بخش های دیگری هم از ایران، جدا شد. رسائل جهادیه این دوره همراه با تلاش علمای شیعه برای حفظ نفوذ ایران در این دیار، از تحولات فکری و سیاسی مهمی است که دلبستگی مردم ایران و علمای شیعه را به این ناحیه نشان می دهد. مشکل در ضعف کلی دولت ایران و عقب ماندگی این کشور بود که مانع از تأثیر این اقدامات گردید.

استمرار رفت و آمد ایرانیان و بومیان به نواحی یکدیگر

از روزگار صفوی به این طرف، روابط ایرانیان و ساکنان بومی ایروان و گرجستان و نواحی مختلف شروان و شماخی و گنجه و جز اینها، بسیار نزدیک بود و تا جنگ جهانی اول، و حتی بعد از آن تا جنگ دوم، ادامه داشت. این روابط، اغلب تجاری و اقتصادی بود. شمار زیادی از دو طرف، برای کارهای تجاری به نواحی دیگر رفت و آمد داشتند. به ویژه مهاجران زیادی از مناطق آذری نشین ایران در کارخانه های صنعتی قفقاز از دوره ناصری فعال بودند و هنوز هم بقایای نوادگان آنها شناخته شده هستند. باکو، دربند، تفلیس، ایروان، ماخاچ قلعه و ولادی قفقاز مهمترین کانونهای سکونت ایرانیان بودند. بخش دیگری از این مناسبات، رفت و آمد، طالب علمانی بود که به قصد فراگیری علوم دینی به شهرهای ایران و عتبات می آمدند.

 در سال 1882 تنها در تفلیس، ده، دوازده هزار ایرانی ساکن بوده است. بسیاری از اینها از دوران تسلط ایران بر گرجستان در این شهر مانده بودند. با این حال، مهاجران جدیدی هم از شمال و شمال شرق ایران، مرتب به قفقاز می رفتند. اورسل نوشته است: «اغلب این ایرانی ها، بازرگانان و آدم های زیرک و باهوشی هستند... مشهور است که ماهرترین بناهای ماورای قفقاز نیز ایرانی هستند» (سفرنامه قفقاز و ایران، ص 55).

مهم ترین عامل ضعف اقتصادی دولت مرکزی ایران بود که ضعف سیاسی را هم به دنبال داشت. همین امر سبب شد تا ایرانیان طی قرن اخیر، به صورت کارگرانی در آیند که زندگی بسیار فقیرانه ای دارند.

فرهنگ شیعی در قفقاز

با این همه، در دوره اخیر قاجاری، و به رغم آن که سلطه سیاسی این دولت در منطقه قفقاز از بین رفته بود و روس گرایی در آنجا شدید بود، به دلیل انبوهی از ساکنان شیعه در شهرهای مختلف، رابطه دینی میان این ناحیه و ایران ادامه داشت. فرهنگ تشیع،  در قالب جمعیت قابل ملاحظه ای از ساکنان بومی و نیز ترکان آذری ادامه می یافت در آن نواحی سکونت اختیار کرده بودند. به علاوه، شماری از اینان، برای تحصیل به عتبات می رفتند و اغلب ارتباط خود را با این مناطق حفظ می کردند. برخی از اینها، در عتبات، به مقامات علمی بالایی رسیدند. این ارتباط، سبب شد تا این اواخر، و زمانی که چاپ کتاب باب شد، آثاری از شیعیان در تفلیس و باکو منتشر شود، آثاری که تا امروزه نمونه هایی از آنها در کتابخانه های ایران یافت می شود. یکی از این چاپ خانه ها، مطبعه «غیرت» نام داشت. طبعا در این چاپخانه ها، آثاری به زبان فارسی در مسائل رایج علمی وقت ونیز مسائل دینی در باکو نیز انتشار می یافت. آثار طالبوف که برخی از آنها آثار مذهبی و علمی و درسی بود، در همین شهر منتشر می شد. در سال 1906 کتاب درة التاج از حاجی تاج نیشابوری در تفلیس انتشار یافت. کتاب دلگشا به صورت سنگی در تفلیس در سال 1299 ق منتشر شد و ناشر آن «کارخانه ابراهیم کتابفروش» بود. این جریان تا پیش از انقلاب کمونیستی و تسلط روسیه کمونیست بر این نواحی، ادامه داشت. کتاب مصباح الحرمین، اثری مفصل و شیعی در باره مکه و مدینه و حج در سال 1904 در باکو انتشار یافت. احوالات سید الساجدین نیز در سال 1906 در همان شهر منتشر شد. برخی از ناشران در همین شهرها، پس از انقلاب کمونیستی، از آنجا به عراق آمده و در نجف به کار نشر مشغول شدند و سنت نشر را در این شهر دنبال کردند.

بخش قابل توجهی از ارتباط ایرانیان از نظر مذهبی با تفلیس، از آن روی بود که یکی از مسیرهای اصلی حج برای نیمه شمالی ایران راهی بود که از آذربایجان به تفلیس و از آنجا به باتومی در ساحل دریای سیاه عبور کرده و با کشتی به استانبول می رفتند و از آنجا عازم حج می شدند. ایرانیان زیادی در دوره قاجار، به تفلیس آمدند و با جامعه شیعی ـ ایرانی کوچک این دیار در تماس بودند. بخش مهمی از این خاطرات در مجموعه سفرنامه های حج قاجاری (تهران، علم، 1390) درج شده و به گرجی نیز ترجمه و در اثری مستقل منتشر شده است. در این گزارش ها می توان نشان داد که همچنان ارتباط روحی میان مردم ایران با مردمانی در گرجستان و نواحی دیگر برقرار بوده است. نمونه این موارد سفرنامه فرهاد میرزا است که اطلاعات جالبی از باکو، گنجه و نقاط دیگر، در باره آثار باقی مانده از سلاطین صفوی و قاجاری دارد. برخی از این موارد، مانند مسجدهای بنای آن روزگار، باقی ماندن برخی از فرامین شاهان صفوی در دست مردم، و نیز بناهای دیگر، نکات بسیار سودمندی را در اختیار می گذارند (شرحی در باره برخی از این اطلاعات را بنگرید در مقاله بنده با عنوان «یادداشت های مسافران ایرانی از ایالات جدا  شده از ایران» چاپ شده در: مقالات و رسالات تاریخی، دفتر دوم، صص 651 ـ 667). یکی از زیباترین این آثار، مسجد شاه عباس در شهر گنجه است که به نام مسجد جمعه هم شهرت دارد. مسجدی نیز در حاشیه این مسجد بوده که بعدها از میان رفته است. خود مسجد هم در سال 1967 میلادی از سوی حزب کمونیست این کشور، به موزه هنرهای سنتی آذربایجان تبدیل شد!

انقلاب کمونیستی 1917 و تلاش برای نابودی اسلامیت قفقاز جنوبی

روابط ایران با مسلمانان ناحیه قفقاز، حتی پس از جدایی این منطقه از ایران ادامه داشت. این روابط همزمان مذهبی ـ فرهنگی، و سیاسی ـ اقتصادی بود. طی دهها سال، شمار زیادی از ایرانیان، برای کار به مناطق مختلف قفقاز جنوبی می رفتند و در صنعت نفت و جاهای دیگر، کار می کردند. طبیعی بود که این رفت و آمد، حواشی زیادی از لحاظ فرهنگی و سیاسی داشت، به طوری که در جریان انقلاب مشروطه در سال 1324 ق / 1905 افکار انقلابی آن نواحی که عمدتا چپ بود، در تبریز، تهران، و رشت و مشهد بسیار تأثیر گذار بود. کتابهای زیادی از آن مناطق به تبریز سرازیر می شد و از آنجا به تهران می آمد. روشنفکران ایرانی در آذربایجان، تحت تأثیر افکار برخی از نویسندگان برجسته آن نواحی بودند و افکار آنان را در ایران منتشر می کردند. (در این باره بنگرید: انقلاب 1905 ـ 1911 ایران و بلشویکهای ماوراء قفقاز، ک. آروتونیان، ترجمه محمد نایب پور، تهران، انتشارات موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی، 1385).

این وضع ادامه داشت تا آن که انقلاب کمونیستی سال 1917 در روسیه اتفاق افتاد، انقلابی که سبب شد به کلی رابطه ایران و آن نواحی قطع شود. در فاصله میان 1917 تا 1921 که یک استقلال نسبی برای آذربایجان ایجاد شد، مع الاسف، شماری از افراد متعصب، سعی کردند با نامیدن این منطقه به آذربایجان، مسیری را برای تفکیک بیشتر از ایران دنبال کنند، آرزویی که با تسلط کامل انقلابیون کمونیست در مسکو، آرزوی برباد رفته شد. (بنگرید:  توفان بر فراز قفقاز، کاوه بیات، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، 1380).

پس از تسلط روسیه کمونیست بر اران (جمهوری آذربایجان بعدی) و نواحی دیگر قفقاز، رابطه با ایران به طور کلی قطع گردید. تنها مورد استثناء، رابطه حزب کمونیست شوروری با احزاب چپ در آذربایجان و کردستان ایران بود که ادامه داشت. علی الرسم رابطه ای هم در حد سفارت، با دولت ایران بود، اما ارتباط های فرهنگی ـ دینی، به کلی قطع شد. بسته شدن مرزها، سخت گیری ها علیه مذهب، تلاش برای نابودی آثار دینی گذشته و .... سبب شد تا این ارتباط به کلی قطع شود. تا این زمان، شمار زیادی از علما و طلاب با اصل و ریشه قفقازی و با القابی که منتسب به شهرهای آن نواحی مانند لنکران و اردوباد و... بودند، در شهرهای مختلف ایران و عتبات مشغول تحصیل بودند، اما وقوع انقلاب کمونیستی در سال 1917 رشته این امور را قطع کرد، هرچند برای چند ده سال و حتی تاکنون، نشانهای حضور عالمانی با تبار قفقازی در مراکز دینی و مذهبی عراق ادامه داشت. بیشتر این فعالیت ها، از سوی مهاجران یا فراریانی بود که انقلاب کمونیستی آنها را از ترس کشتن، در شهرهای مختلف در ایران، عثمانی و ماوراء النهر و حتی حرمین شریفین آواره کرده بود.

یکی از آثار نفوذ مطلق روسیه کمونیستی بر مناطق مختلف قفقاز سبب شد تا آثار اسلامی به کلی از شماری از مناطق قفقاز رخت بربندد.  از جمله این مناطق، یکی هم ایروان بود بود که از یک «ولایت مسلمان» به کلی تهی شده و به جز مسجد کبود آن که هنوز هم به خوبی پابرجاست تعدادی دیگر از آثار اسلامی آن محو گردید. ایروان از دوره میانی عصر صفوی و به ویژه دوران سلطنت شاه عباس، ارتباط مستحکمی با ایران داشت و آثار ایرانی ازآن روزگار تا به امروز باقی مانده است. حتی بر مهمترین کلیسای ارمنی یعنی کلیسای اچمیادزین تصویر شاه عباس بر دیوار بیرونی کلیسا نقش بسته است. اخبار حضور ایرانیان در دوره صفوی در ایروان، در منابع وقت ایرانی، به فراوانی آمده و در منابع جدید هم گزارش آنها درج شده است. (در باره ایروان و حضور صفویان در این شهر و گسترش اسلام شیعی در آن، بنگرید به: ایروان یک ولایت مسلمان نشین بود، صمد سرداری نیا، تهران، انتشارات زوفا، 1380). گزارشی از حوالی 120 سال پیش از ایروان خواندنی است. محمدرضا تبریزی در سفرنامه حج خود در باره ایروان نوشته است: « تبریزی همچنین در باره ایروان نیز می نویسد: عدّه خانوار اين شهر پنج هزار و تقريبا پانزده هزار ساكن دارد. اهالي شهر مركّب از مسلم و ارمني و روسي و گرجي و لگزي است. يك مسجد و هفت كليسا و هفت حمام و چهار مدرسه دارد. مسجد از بناهاي مرحوم محمدخان است كه در سنه 1181 بنا كرده [است]. از صنف علما هشت نفر در اين شهر سكنا دارند، جناب آخوند ملا حسين قاضي و جناب ملا احمد واعظ و حاجي شيخ رضا واعظ و آخوند ملا مهدي و آخوند ملا صادق و آخوند ملا حسين و آخوند ملا عباسعلي و آخوند ملا محمد باقر كه همه اينها به خدمت جناب آقا رسيدند. طلاّب قليلي در حجرات آن مسجد مشغول تحصيل هستند. مُدرّس حاجي شيخ رضاي مرندي است. جناب قاضي در تحقيق امورات شرعيه مستقل و كسي شريك او نيست. دو نفر واعظ به نوبت در ايام رمضان آمده، در جامع وعظ مي‌كردند». (بنگرید: مقالات و رسالات تاریخی، دفتر دوم، ص 660)

بدون بحث درباره قراباغ که امروز مهمترین کانون منازعه در قفقاز است و به جنگ و خصومت بین آذربایجان و ارمنستان دامن زده ناقص خواهد بود. سیاست استالین درباره جدایی قراباغ از آذرباجان و استقلال آن و بعد رقابت بین ارمنستان و آذربایجانب رای تصرف آن در دوره پس از شوروی تشدید شد که آورا دشن صدها هزار آذربایجانی از تبعات آن است که این پناهندگان هنوز در باکو و دیگر شهرهای جمهوری آذربایجان یا ترکیه آواره هستند و چشم اندازی از بهبود اضاع هم دیده نمی‌شود.

همچنین طی این دوره، روحانیون قفقازی که از دیرباز و از عهده صفوی به این سوی، و عمدتا دوره قاجاری به ایران و عتبات همچنان مهم ترین حلقه وصل دو طرف بودند. فشارهای کمونیستها، سبب شد تا برخی از متدینان قفقازی، راهی مشهد شده و در این شهر سکونت کنند. آنها پیش از این هم برای زیارت به مشهد می آمدند و با توجه به زمینه ای که در آنجا داشتند، در این زمینه، در آن شهر ساکن شدند. عده ای مشغول فعالیت های اقتصادی و برخی نیز به تحصیل علوم دینی پرداختند. این گروه، نقش حساس وقابل ملاحظه ای هم در یک مقطع تاریخی در مشهد داشته اند که نشان از تشکل و گستردگی آنهاست. (در این باره بنگرید به مقاله: طلاب قفقازی و نقش آنان در تحولات سیاسی ـ اجتماعی مشهد در اواخر عصر قاجار سالهای 1320 ـ 1330 ق، جواد عباسی، علی نجف زاده، گنجینه اسناد، شماره 80).  

(28 اردیبهشت 1399)

یادآوری

در اینجا از دوست عزیز و همکارم جناب دکتر گودرز رشتیانی که افزون بر در اختیار گذاشتن منابع، متن حاضر را اصلاح کرده و نکات مهمی را یادآوری کردند،  سپاسگزاری می کنم.

 

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

ایرج افشار آن گونه که من او را دیدم

اکمل الدین احسان اُغلو / رسول جعفریان

مطلبی است که اکمل الدین احسان اغلو، مدیر سابق سازمان همکاری های اسلامی و مدیر تشکیلات ارسیکا در باره

دستور العمل در باب سیر بازارهای اصفهان (از دوره صفوی)

وحید قزوینی / آقا منصور سمنانی / رسول جعفریان

متن رساله ای است از دوره صفوی، در باره سیر و سیاحت در شهر اصفهان. نویسنده، آن را برای راهنمایی کسی ن

منابع مشابه بیشتر ...

رساله ای در پیشگویی ظهور در سال 949

عماد الدین نسیمی / رسول جعفریان

یک رساله دو صفحه ای است که حوالی 940 ـ 949 کتابت شده و به نسیمی منسوب شده است. در این رساله، از ظهور

دستور العمل در باب سیر بازارهای اصفهان (از دوره صفوی)

وحید قزوینی / آقا منصور سمنانی / رسول جعفریان

متن رساله ای است از دوره صفوی، در باره سیر و سیاحت در شهر اصفهان. نویسنده، آن را برای راهنمایی کسی ن

دیگر آثار نویسنده بیشتر ...

قانون خراج علیه نوز بلژیکی

رسول جعفریان

رساله حاضر، متی کوتاهی تحت عنوان قانون خراج است که طی هیجده فصل، اصول اخذ مالیات را بیان کرده است. ا

اندیشه دیروز پاسخگوی ایران فردا نیست (مصاحبه با روزنامه اعتماد)

رسول جعفریان

بیشتر محتوای این گفتگو، در باره تحولات فکری [من و نسل من] دهه شصت و هفتاد، و پیگیری برخی از موضوعات