۵۴۸
۲۳۰
۱۳۹۹/۴/۱۸
حقایق

حقایق

پدیدآور: ناشناس مصحح: سیروس شمیساناشر: نشر قطرهتاریخ چاپ: ۱۳۹۸مکان چاپ: تهرانتیراژ: ۵۰۰نسخه

خلاصه

حقایق متنی کهن (شاید قرن پنجم یا ششم) از نویسنده ای ناشناس است. نسخ کتاب در چین بود. هرچند کتاب در باب احکام و اخلاق شرعی است اما ارزش ویژه ی آن در قدمت زبان و احتوا بر لغات نادر و اصطلاحات کهن زبان فارسی مرسوم در ماوراء النهر و منطقه ی سغد است. مصحح علاوه بر تصحیح کتاب بر مبنای هر سه نسخه ی موجود و نگارش مقدمه ای مفصل، تعلیقاتی هم در معانی لغات کهن و مسائل سبک شناسی زبان کهن فارسی بر آن افزوده است.

معرفی کتاب

از قدیم تا همین امروز در حول و حوش مدارس، کتابفروشی هایی بود که متون درسی طلاب را تهیه می کرد. کسانی را که به نسخه برداری و صحافی و فروش نسخه ها و کلا به کار کتاب مشغول بودند وراق می گفتند که پیشه ی آنان وراقت بود. دکان های وراقی تا حدودی حکم مغازه های فتوکپی را داشت. اسناد و وثیقه ها و شهادت نامه را هم تنظیم و تکثیر می کرد. یکی از درآمدهای ثابت آنان تکثیر قرآن بود. طلبه های خوش خط هم با کار برای وراقان درآمدی داشتند و نسخه های را که به آنان سفارش داده می شد می نوشتند. کاتبان و ناسخان گاهی مجبور می شدند به کتاب خانه ها رفته و نسخه ی مورد نظر را همان جا کتابت کنند. وراقان معمولا اهل علم بودند. قیمت نسخه بسته به خط و سواد و دقت و شهرت کاتب (و البته نوع کاغذ و صحافی) فرق می کرد. طلبه هایی که پول نداشتند خود کتاب هایشان را به سرعت نسخه برداری می کردند. از کتاب حقایق سه نسخه در دست است. به نظر می رسد نسخ ی چین و پاریس که دارای خط خوشی هستند و با دقت نوشته شده اند و لابد کاتب آن ها هم ایرانی بوده نسخ گرانی بودند. اما نسخه ای که در کتابخانه ی آیت الله مرعشی وجود دارد بدخط است و کاتب آن که گویا ایرانی نبوده گاهی کلمات را نقاشی می کرده. این نسخه، نسخه ی ارزانی بوده یا حداقل نسخه ای بوده که یک طلبه ی چینی یا ترک با سرعت برای خود نوشته. شرح و توصیف مهم استادان معروف در حواشی همه ی نسخ آمده است، لذا برخی از کتاب های درسی معروف شروح مشخصی دارند. اما در سه نسخه ی حقایق با آن که برخی از توضیحات و معانی لغات (گاهی به چینی و ترکی و عربی و غالبا به فارسی) یکی یا شبیه به هم است اما در مجموع مختلف است و معلوم است که طلبه توضیح استاد خود را در مجلس درس در حاشیه ی کتاب خود نوشته است. نیامدن اسم کتاب در هر سه نسخه هم نشان می دهد که «حقایق» یک کتاب درسی معمولی بوده که از آن نسخ بسیاری تکثیر می شده است.

سبک «حقایق» کهن و اصیل و همان سبک متون قرن چهارم و پنجم است اگرچه این احتمال هم قابل تامل است که شاید نوشته ای از اواخر قرن چهارم باشد. «حقایق» با آن که از جمله کتب مذهبی است اما لغات عربی آن کم است. در ترجمه ی لغات و عبارات عربی، معادل های بسیار کهن و فخیم دارد. در آن دوره که هنوز مردم چندان با عربی و معارف اسلامی آشنایی نداشتند اخبار و آیات این کتاب را هم مانند کتب دیگر به فارسی ترجمه می کردند و گاهی هم در ترجمه اضافه هایی از خود می آوردند. این ترجمه ها حذف به قرینه ندارد و لذا خواننده ی امروزی احساس اطناب و پرگویی می کند. باری نویسنده ی حقایق هم کلا به اطناب علاقه دارد و این اطناب به جز تکرار فعل در سایر اجزاء جمله هم مشهود است. در متون کهن درآمیختگی شعر و نثر نیست یا کم است. در زمان تألیف حقایق، هنوز رباعیات منسوب به بزرگان صوفیه جعل نشده یا رواج نیافته بود. لذا در حقایق جز یک رباعی نیامده است که البته چهار قافیه ای است که از مختصات رباعیات اصیل و کهن است. یک نکته ی جالب در متون کهن که مخصوصا در نثر فنی چشمگیر است ترکیب عناصر ایرانی و اسلامی با هم است. در حقایق هم این مختصه را می بینیم. حکایات این کتاب اغراق آمیز است و در سنجش با حکایات کتب دیگر لطفی ندارد. به نظر می رسد فصل بندی های کتاب هم از منطق خاصی پیروی نمی کند. اما در نیمه ی اول کتاب انسجام بیشتری دیده می شود. برخی از باب ها بسیار کوتاه است اما برخی از باب ها بسیار مفصل است.

مختصات سبکی حقایق در مقام گرایشی در درون سبک دوره ی خراسانی - گرایش ماوراء النهری یا سغدی - کم و بیش در متون دیگر هم دیده می شود. هرچند کتاب در باب احکام و اخلاق شرعی است اما ارزش ویژه ی آن در قدمت زبان و احتوا بر لغات نادر و اصطلاحات کهن زبان فارسی مرسوم در ماوراء النهر و منطقه ی سغد است. مصحح علاوه بر تصحیح کتاب بر مبنای هر سه نسخه ی موجود و نگارش مقدمه ای مفصل، تعلیقاتی هم در معانی لغات کهن و مسائل سبک شناسی زبان کهن فارسی بر آن افزوده است.

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

سرگذشت سایه ها ( هفتاد مقاله مجله ملانصرالدین درباره زنان و کودکان )

سرگذشت سایه ها ( هفتاد مقاله مجله ملانصرالدین درباره زنان و کودکان )

مسئله اصلی مجله ملانصر الدین مبارزه با خرافات مذهبی و مرتجعان بود. مبارزه با استبداد سلاطین و خوانین

جشن نامه ی دکتر سیروس شمیسا

جشن نامه ی دکتر سیروس شمیسا

یاسر دالوند

این کتاب شامل 59 مقاله است که درباره ی زندگی و آثار دکتر سیروس شمیسا نوشته شده است.

منابع مشابه

ریاض الملوک فی ریاضات السلوک

ریاض الملوک فی ریاضات السلوک

علی بن محمد بن ابی طالب تبریزی (نظام الدین شامی)

این کتاب ترجمه ی سلوان المطاع فی عدوان الاتباع ابن ظفر صقلی مکی (565-497ق) است به قلم نظام الدین شام

دیگر آثار نویسنده

مفتاح الحکمة

مفتاح الحکمة

ناشناسی از اصحاب بلیناس الاسلامیین

کتاب پیش رو در ابتدا به زندگی، آثار و افکار آپولونیوس تیانایی در سنت های هلنی/ رومی می پردازد و آنگا