۶۳۳
۱۹۷
۱۴۰۰/۱/۲۰
اصلاحات ارضی؛ مجموعه ی گوشه هایی از تاریخ معاصر ایران 60

اصلاحات ارضی؛ مجموعه ی گوشه هایی از تاریخ معاصر ایران 60

پدیدآور: رسول مهربان ناشر: افکار جدیدتاریخ چاپ: ۱۳۹۹مکان چاپ: تهرانتیراژ: ۳۰۰نسخهشابک: 1-52-6374-622-978

خلاصه

آنچه پیش رو دارید، گزارشی تحلیلی و انتقادی از مهم ترین برنامه «انقلاب شاه و مردم» است که نویسنده به عنوان کسی که خود در اجرای برنامه ی «اصلاحات ارضی» مسئولیت هایی داشته، روایتی متفاوت از آن ارائه می کند.

معرفی کتاب

مجموعه ی گوشه هایی از تاریخ معاصر ایران، حاصل پژوهش های نویسنده ی این کتاب است. کتابی که پیش روست جلد ششم از این مجموعه است. تأثیر جدی و انکارناپذیر اصلاحات ارضی به عنوان وقایع مهم و تأثیرگذار در روندهای اقتصادی و سیاسی کشور پس از انقلاب مشروطه، موضوع شایان توجهی است. اساسا اصلاحات ارضی در مسیری بسیار آرام و هموار - صرف نظر از هیاهوهای تبلیغاتی دولت وقت - طی طریق کرد. نویسنده در این کتاب از همان آغاز می گوید که هدفش تمرکز بر چیزی است که «اصلاحات ارضی و انقلاب شاه و مردم» نامیده می شد و سال های 1340 (سال آغاز اجرای قانون) تا 1345، یعنی دو کابینه ی علی امینی و اسداله علم را در برمی گرفت. اما لازم است زمینه ی تحول اقتصادی و سیاسی نیمه ی اول دهه ی چهل هرچند موجز، بیان شود.

بر اساس بررسی های پژوهشگران بزرگ، نویسنده نشان می دهد که در طول دو قرن پیش از اصلاحات ارضی، کشاورزان ایران به مدار «اقتصاد جهانی» کشیده شده بود. با ورود به این مدار بود که سرمایه داران شهری و رباخواران و بازرگانان عمده، شتابان شروع به خرید زمین از تیول داران و مالکین مختلف کردند. با کالایی شدن شمار زیادی از محصولات کشاورزی و تبدیل کشت معیشتی به کالا، ورود سرمایه به عرصه ی روستاها نیز تسهیل شد. نویسنده البته بر خرید املاک و زمین های کشاورزی - املاک شاهزادگان و روستاهای موقوفه و جز آن- از سوی کسانی که ملاک بوده و در روستاها سکونت نداشتند، تأکید می کند. اما واقعیت این است که شکل تازه ی نظام ارباب - رعیتی نه بر بنیاد مالکیت زمین، بلکه امتیاز اربابی  و نوعی سرقفلی مسلط بر نسق داران (صاحبان سهم ثابت انواع آب در میان روستانشینان) قرار داشت. چه بسا اربابان که اساسا زمینی را مالک نبودند، اما «بهره ی مالکانه» در نظام «سه کوت» معادل یک سوم محصول غالب و در نظام « پنج کوت»، معادل یک پنجم محصول غالب - مثلا گندم و جو - را از آن خود می کردند. منطق نوبورژوایی بر اربابان غالب بود. حق اربابی آنان با پول رایج در کشور ارزشی داشت که این ارزش باید خودش سودی متعارف در بازار نیمه جان پولی را دریافت می داشت. توصیف نظام پنج کوت بر اساس پنج عامل زمین، آب، بذر، گاو، کار، البته جامع و مانع نیست. زیرا اربابان نه چهار - پنجم، بلکه سهم کمتری می گرفتند. در نظام سه کوت، آن پنج عامل گم می شدند. بنابراین، پایه های پنج گانه ی تولید درست بود، ولی همه جا مصداق نداشت و قاعده ی یکسانی برای سهم ارباب به دست نمی داد. اراضی کشت دیم نیز معمولا بالمناصفه نبود و از همان نظام غالب- هرچه بود- تبعیت می کرد. نویسنده به درستی و ایجاز در مورد جنبه هایی از نظام بهره برداری گذشته بحث کرده است؛ تیول داری، اقطاع، نظام مالکیت ایلی و شبانی (مشاع) مالکیت اشراف (خوانین) و از همه مهم تر، مالکیت پادشاهان (بعدها در زمان قاجار به خالصه جات تبدیل شد). مالکیت خصوصی در گذشته ی ایران شکل خاصی فئودالی اروپایی را نداشت و وجه غالب نبود. شماری از اربابان و همانند آن ها، از گذشته های دور ارباب بودند و ملک یا در واقع حق اربابی خود را از نظام تیول داری سابق و انتقال منابع از دربار به دست آورده بودند. بزرگ مالکان یا اربابان بزرگ، در آستانه ی اصلاحات ارضی، چه زمین دار چه ارباب بی زمین، در واقع در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم (و نه بعد از آن)، بر حدود 75 درصد از اراضی کشاورزی سلطه داشتند. آن ها همیشه در پناه پادشاه و نظام سیاسی قرار داشتند. حتی در دوره ی رضاشاه نیز آن ها در زیر سلطه ی دولت پناه گرفتند و حتی کسانی توانستند املاک و روستاها را به نام خود ثبت کنند. تصرف و مالک شدن دهات و ثبت آن در دوره ی رضاشاه که سازمان ثبت اسناد قدرت و موقعیت قانونی و سیاسی یافت، رواج داشت. مطالب در چهار فصل تنظیم و ارائه گردیده است:

فصل یکم: شرحی مختصر از مناسبات ارضی

فصل دوم: مقدمه ای بر اصلاحات ارضی (بیش تر به نقش و سیاست آمریکا در برنامه ی اصلاحات شاه - یعنی همان انقلاب سفید شاه و مردم- به ویژه در مورد اصلاحات ارضی پرداخته است)

فصل سوم: فرمان اصلاحات ارضی

فصل چهارم: مراحل اجرای اصلاحات ارضی (در دو فصل سوم و چهارم، به وقایع سیاسی و تصمیم های دولت امینی و شاه، و سپس دولت علم و نقش یابی اصلی شاه اختصاص دارد.)

 

 

نظر شما ۰ نظر

نظری یافت نشد.

پربازدید ها بیشتر ...

نیمۀ پنهان

نیمۀ پنهان

عبدالحسین میرزا فرمانفرما

کتاب پیش رو بر مبنای دو دسته سند تنظیم شده است که در نگاه اول ارتباطی با هم ندارند، ولی آنچه این دو

تاریخ مختصر دولت قدیم روم

تاریخ مختصر دولت قدیم روم

محمدعلی فروغی

فروغی سیاست مردی است که از چهره‌های ادبی و آگاه جامعه محسوب می‌شده و همچنین دخالت مستقیم در تغییر سل

منابع مشابه بیشتر ...

تراژدی تاریخی مشروطیت؛ روشنفکری، روحانیت و زنان

تراژدی تاریخی مشروطیت؛ روشنفکری، روحانیت و زنان

مهدی احمدیان شیجانی

تراژیک نامیدن مشروطیت یعنی اینکه خواننده با مطالعه ی مسائل و مصائب آن زمان و شرح روایت های قهرمانان،

آن سوی بهشت: مقاله هایی در حوزۀ سیاست، تاریخ، ادبیات، هنر

آن سوی بهشت: مقاله هایی در حوزۀ سیاست، تاریخ، ادبیات، هنر

نویسندگان

کتاب حاضر گزیده ای است از مقاله هایی که مترجم از سی و چند سال پیش تاکنون در مطبوعات ترجمه و منتشر کر