۹۶۸
۰
۱۳۹۹/۰۱/۲۱

نشانی از طیاره در یک روایت آخر الزمانی (تجربه ای از گفتمان انطباقی دین و دانش از سال 1309 خورشیدی)

پدیدآور: رسول جعفریان

خلاصه

در یک دوره زمانی اوج گرفتن دعوت به دانش در ایران پس از مشروطه، متدینان نسبت به این اتهام که دین و دانش با هم توافق ندارند واکنش نشان داده و بانوشتن آثاری در باره این موضوع تلاش کردند میان آنها آشتی برقرار کنند. از جمله برخی تلاش کردند تا بگویند در روایات اسلامی بویژه اخبار آخر الزمانی، نشانه هایی از علوم جدید و کشفیات و اختراعات آن وجود دارد. در اینجا نمونه ای از آنها را از دوره پهلوی اول که این ادبیات در آن شکل گرفته و گسترش یافته بود، مرور کرده ایم.

یادآوری

درک یک گفتمان متعلق به یک دوره ای که زمانش گذشته، دشوار است و تلاش برای درک آن، درست مثل این است که یک فیزیکدان امروزی بخواهد فیزیک یونانی را درک کند و اصول و اصطلاحات آن را بشناسد. این کار بسیار سختی است. راهش این است که پژوهشگر سالها درون آن گفتمان به تأمل بنشیند، با ادبیات آن آشنا شود، تمام پیشفرضها و مناسبات مطرح در آن را بشناسد تا بتواند مثل آنها بفهمد، حرف بزند و بنویسد. این کار در حوزه اجتماعیات هم، همین طور است. درک یک پژوهشگر از این که  میان یک قبیله بدوی، چه نوع باورهایی وجود دارد و چگونه زندگی آنان بر پایه آن شکل می گیرد و اداره می شود، مشروط به این است که سالها در میان آنان زندگی کند و جدای از یادگیری زبان آنها که کار بسیار سختی است، محتوای زبان و عقل آنها را درک کند. همین طور، وقتی کسی کار تاریخی می کند، و بیش از همه، وقتی تاریخ اندیشه کار می کند، باید برای درک گفتمانی که اندیشه مورد نظر در درون آن شکل گرفته و روی آن اثر داشته، همین روش را بکار گیرد، با این تفاوت که برای یک تحقیق اجتماعی، شما می توانید در میان یک قبیله یا در شهری و دیاری زندگی کنید تا زندگی یک ایل یا قبیله را بررسی کنید، اما برای درک تاریخی، چطور باید به گذشته سفر کرد؟ مسلما راه فیزیکی وجود ندارد، مگر این که جامعه مشابهی مانند آن بدست آید و روی آن کار شود، امری که دشوار است. راه دیگر آن است که شاید بتوان با علائم و نشانه هایی از آن گفتمان درگذشته، تعریف و چارچوبی از آن بدست آورد. باید سوال کرد از چه راههایی؟ به نظر می رسد یکی از راحت ترین آنها، این است که  آثار و متون آن دوره را گردآورد و خواند و بررسی کرد. آن قدر خواند تا بشود اطمینان کرد، به ستونها و اسکلت و ساختار اصلی آن گفتمان دست یافته ایم و دیرینیه شناسی آن را به زبان فوکو، کشف کرده ایم.در این زمینه، آن قدر باید شاهد و مثال آورد تا بتوان بر اساس آنها، مولفه های اصلی و درونی یک گفتمان را در بخشی که ما نیاز داریم، بدست آورد. بدون شک می توان گفت، بخش عمده ای از عوامل عدم درک گذشته، و نیز اختل